Được hình thành từ năm 1888, chợ Đồng Xuân ban đầu mang tên “Les Halles centrales”, với dấu ấn kiến trúc vòm thép từng là một trong những biểu tượng giao thương của Hà Nội, đồng thời chứng kiến nhiều biến đổi của đời sống đô thị. Nhưng di sản Đồng Xuân không chỉ nằm trong lịch sử hình thành hay diện mạo kiến trúc, đó còn là cộng đồng hơn 2.200 tiểu thương đang kinh doanh.

Có một trải nghiệm khá thú vị khi bước chân vào chợ Đồng Xuân những ngày này. Vẫn là những lối đi quen thuộc, những gian hàng san sát, tiếng người mua, người bán trao đổi hàng hóa, nhịp vận chuyển tấp nập đặc trưng của một khu chợ lâu đời. Nhưng giữa không gian vốn gắn với hoạt động giao thương ấy, người ta bất chợt bắt gặp một tác phẩm nghệ thuật, một sắp đặt lạ mắt hay những âm thanh được tạo nên từ chính vật dụng quen thuộc của đời sống buôn bán.

Không gian chợ Đồng Xuân với triển lãm nghệ thuật đa giác quan. Ảnh: NGUYỄN DƯƠNG

Triển lãm nghệ thuật đa giác quan “Chạm Đồng Xuân”, diễn ra từ ngày 14 đến 28-11, trong khuôn khổ Lễ hội thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026. 25 tác phẩm của các nghệ sĩ Việt Nam và quốc tế không cố gắng làm lu mờ không gian chợ, cũng không biến Đồng Xuân thành một phòng trưng bày được sắp đặt hoàn toàn mới. Ngược lại, nghệ thuật tìm đến những chất liệu đã hiện hữu ở đây, khơi gợi cách nhìn khác về những điều tưởng như quá đỗi quen thuộc.

Tại đài phun nước trung tâm nhà A, nghệ sĩ người Đức Lisa Premke kết hợp tiếng nước chảy với trống và những nhạc cụ tự chế, tạo nên một bản hòa tấu âm thanh tương tác, gợi nhắc dấu tích dòng sông cổ từng chảy qua khu chợ. Những đồng xu nghệ thuật của nghệ sĩ Lê Vũ, với họa tiết lấy cảm hứng từ tiền giấy Việt Nam, lại gợi liên tưởng đến tục thả đồng xu cầu may, kết nối nghệ thuật với tín ngưỡng dân gian và đời sống giao thương.

Ở một góc khác, những chiếc thùng xốp vốn gắn với hoạt động vận chuyển, bảo quản hàng hóa được biến thành nhạc cụ trong tác phẩm “Âm vang vọng Đồng Xuân”. Những hạt đỗ xanh, đỗ đen, đỗ tương quen thuộc trong hoạt động buôn bán cũng trở thành chất liệu cho tác phẩm điêu khắc, sắp đặt “Hạt” của nghệ sĩ Lê Văn Sơn. Tiếng nhạc cụ tự chế có thể hòa cùng tiếng rao hàng; người xem vừa quan sát tác phẩm vừa chứng kiến hoạt động mua bán vẫn diễn ra bên cạnh. Chính sự đan xen ấy tạo nên nét riêng của “Chạm Đồng Xuân”. Nghệ thuật không đứng ngoài đời sống để kể về một khu chợ, mà tìm cách đối thoại với chính những gì đang diễn ra trong khu chợ.

Theo giám tuyển Nguyễn Anh Tuấn, mong muốn của chương trình là để công chúng khám phá chợ Đồng Xuân bằng nhiều giác quan, không chỉ nghe, nhìn mà còn chạm, tương tác, cảm nhận âm thanh, mùi hương và nhịp sống giao thương. Để có những tác phẩm này, các nghệ sĩ đã dành thời gian tìm hiểu đời sống tiểu thương, thu thập hàng nghìn hình ảnh và hơn 1.000 tư liệu âm thanh từ hoạt động thường nhật. Một số nghệ sĩ quốc tế còn sống cả tháng trong (không khí) chợ để tìm kiếm chất liệu sáng tác.

Hoạt động nghệ thuật diễn ra bên cạnh hoạt động thương mại, tạo thêm một lớp trải nghiệm cho không gian vốn đã mang nhiều giá trị văn hóa. Người xem có thêm cơ hội nhận ra những giá trị văn hóa vốn vẫn hiện hữu quanh mình. Người trẻ tìm thấy những góc nhìn mới, du khách có thêm lý do dừng chân, còn người Hà Nội có dịp nhìn lại một địa danh quen thuộc bằng cảm nhận mới mẻ.