Cả làng thức cùng nồi bánh Tết

Bước vào những ngày giáp Tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026, dáng vẻ yên ả thường ngày tại làng Tranh Trúc nhanh chóng được thay thế bởi nhịp sống tất bật khi nhà nhà, người người khẩn trương làm bánh chưng, hoàn thành các đơn hàng dịp Tết. Ngay từ tinh mơ, ánh đèn đã sáng trong các căn bếp, tiếng rửa lá, đãi gạo, xay đậu hòa lẫn tiếng chuyện trò rôm rả. Nghề làm bánh chưng nơi đây không chỉ là kế sinh nhai, mà đã trở thành “căn cước” của cả làng.

Dọc những con ngõ quanh làng, dễ bắt gặp hình ảnh các gia đình quây quần bên nếp chiếu quen thuộc. Mỗi người một việc, từ chọn lá dong, vo gạo nếp đến ướp thịt ba chỉ. Với người làng Tranh Khúc, bánh chưng ngon trước hết phải đủ đầy nguyên liệu truyền thống gồm đỗ xanh bùi, thịt ba chỉ ngậy, gạo nếp dẻo thơm; tất cả được gói chặt tay trong lớp lá dong xanh mướt.

Người dân làng Tranh Khúc (xã Nam Phù, Hà Nội) tất bật gói bánh chưng trong dịp Tết nguyên đán.

Trong căn nhà nhỏ của chị Nguyễn Thị Thúy (sinh năm 1972, ngụ tại xã Nam Phù, Hà Nội), ba thế hệ cùng nhau gói bánh, giữ nguyên nhịp sinh hoạt đã tồn tại qua bao năm tháng. Chị Nguyễn Thị Thúy chia sẻ: “Tôi đã gắn bó với nghề từ thuở còn nhỏ. Để bánh chưng được ngon thì từ khâu chuẩn bị phải đạt chất lượng".

Mỗi mẻ bánh là một lần kiểm tra kỹ lưỡng từng chi tiết, từ hạt gạo đến độ dày của miếng thịt. Gạo làm bánh phải là gạo nếp cái hoa vàng thì vỏ bánh mới dẻo. Đậu xanh phải đãi sạch vỏ, nấu nhuyễn, còn thịt lợn thì dùng loại ba chỉ tươi để làm nhân. Các công đoạn rửa lá, vo gạo đến gói và buộc lạt đều phải thực hiện cẩn thận.

Từng phần nhân bánh chưng làm từ đậu xanh nấu chín, xay nhuyễn và bọc ba chỉ ở trong.

Ở một nếp nhà khác, chị Đặng Mai Hương (sinh năm 1980, ngụ tại xã Nam Phù, Hà Nội) cùng gia đình đang tỉ mỉ gói từng chiếc bánh chưng vuông vức. Chị Đặng Mai Hương chia sẻ: “Những ngày cao điểm, 2 giờ sáng gia đình tôi đã phải dậy để dỡ bánh, ép nước và kịp giao cho mối quen”.

Gia đình chị chuyên làm bánh chưng cỡ nhỏ, phục vụ các gia đình ít người hoặc người sống một mình. Dù thay đổi về kích thước để phù hợp nhu cầu hiện đại, gia đình chị vẫn kiên quyết giữ nguyên hương vị cũ.

Bánh chưng làng Tranh Khúc không còn đơn thuần là thức quà ngày Tết, mà còn là hình ảnh kết tinh của nếp sống, phong tục và ký ức sum vầy bao đời. Giữ trọn hương vị xưa theo cách làm của gia đình cũng chính là cách những người thợ gửi gắm sự trân trọng đối với truyền thống, để các giá trị văn hóa ấy tiếp tục được nối dài qua từng mùa xuân.

Nghề cũ trong cách làm mới

Bước sang những tuần cận Tết, Tranh Khúc gần như vận hành hết công suất. Hiện tại, làng Tranh Khúc có khoảng 140 hộ trong tổng 150 hộ dân tham gia sản xuất bánh chưng. Trung bình, mỗi hộ làm từ 300 đến 500 bánh/ngày, và khi cao điểm sát Tết, số lượng có thể tăng lên 1.000 đến 3.000 bánh/ngày.

Ông Nguyễn Văn Điềm (sinh năm 1970, ngụ tại xã Nam Phù, Hà Nội) chia sẻ: “Nghề bánh chưng đã mang lại nguồn thu ổn định cho nhiều gia đình, đồng thời tạo việc làm cho lao động trong và ngoài xã. Những ngày giáp Tết, nhiều hộ còn thuê thêm nhân công để kịp tiến độ đơn hàng tăng mạnh”.

Cùng với nhịp sản xuất lớn, làng nghề cũng từng bước thay đổi cách làm để vừa bảo vệ môi trường vừa tăng năng suất và chất lượng bánh. Nếu trước đây bánh chưng được luộc bằng củi và than, thì nay toàn bộ các hộ sản xuất đã chuyển sang sử dụng nồi điện. Một số gia đình đầu tư nồi hơi, băng móc cầu tự động nhằm giảm sức lao động và kiểm soát chất lượng tốt hơn. Tuy vậy, những công đoạn quyết định hương vị như đồ đậu, ướp thịt, gói bánh vẫn được thực hiện thủ công, bởi đó là “linh hồn” của bánh chưng Tranh Khúc.

 Các hộ kinh doanh đã sử dụng nồi điện, nồi hơi vào sản xuất; nhưng các công đoạn đồ đậu, ướp thịt, gói bánh vẫn được thực hiện thủ công.

Vấn đề an toàn thực phẩm cũng được đặt lên hàng đầu. Tại địa phương đã tổ chức tập huấn định kỳ về vệ sinh an toàn thực phẩm và khám sức khỏe cho các hộ kinh doanh bánh chưng 2 năm/lần vào tháng 6 và tháng 8 để phòng tránh các bệnh lây nhiễm.

Đồng thời, chính quyền địa phương cũng hỗ trợ quảng bá sản phẩm trên các kênh thông tin chính thức. Nhờ đó, bánh chưng Tranh Khúc không chỉ phục vụ thị trường truyền thống mà còn được phân phối cho các cửa hàng, siêu thị, khách sạn với mức giá phổ biến từ 40.000 đồng đến 50.000 đồng/chiếc. Sản phẩm đã được đăng ký chất lượng, đạt chứng nhận OCOP và có đầu ra ổn định.

Làng Tranh Khúc dịp Tết đến, xuân sang ngập tràn trong cuộc sống lao động phấn khởi. Tiếng nước sôi trong nồi bánh, mùi lá dong lan tỏa, và nếp sinh hoạt truyền đời tạo nên một mùa xuân rất riêng tại nơi đây. Giữa dòng chảy hiện đại, làng bánh chưng Tranh Khúc vẫn giữ được cốt cách truyền thống, để mỗi chiếc bánh không chỉ là món ăn, mà còn là ký ức Tết cổ truyền được gói ghém vẹn nguyên.