Song theo các chuyên gia, điều quan trọng hơn nữa là khả năng nuôi dưỡng sức sáng tạo, kết nối sản phẩm với thị trường, đưa di sản vào đời sống đương đại và tạo điều kiện để cộng đồng thực sự tham gia vào quá trình phát triển.

Hoàn thiện thể chế, mở đường cho sáng tạo

Trong chiến lược phát triển Thủ đô, công nghiệp văn hóa ngày càng được xác định là lĩnh vực có khả năng kết nối nguồn lực văn hóa với đổi mới sáng tạo và tăng trưởng kinh tế. Nghị quyết số 02-NQ/TW của Bộ Chính trị về “Xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới” nhấn mạnh yêu cầu phát triển công nghiệp sáng tạo, công nghiệp văn hóa cùng kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và kinh tế chia sẻ, coi đây là những lĩnh vực ưu tiên của Thủ đô. Định hướng này đặt ra yêu cầu xây dựng năng lực đổi mới sáng tạo đủ sức cạnh tranh trong khu vực, hướng tới mục tiêu phát triển Hà Nội đến năm 2045.

Không gian Tinh hoa làng nghề tại Bát Tràng. 

Trước đó, Nghị quyết số 09-NQ/TU ngày 22-2-2022 của Thành ủy Hà Nội về phát triển công nghiệp văn hóa trên địa bàn Thủ đô giai đoạn 2021-2025, định hướng đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, đã xác định mục tiêu đến năm 2030, Hà Nội từng bước trở thành trung tâm công nghiệp văn hóa, sáng tạo của cả nước và khu vực. Đến năm 2045, công nghiệp văn hóa phấn đấu đóng góp khoảng 10% GRDP; Hà Nội trở thành “Thành phố sáng tạo” của khu vực châu Á, thành phố kết nối toàn cầu, trung tâm văn hóa, du lịch lớn, đặc sắc và có sức cạnh tranh quốc tế.

Cụ thể hóa định hướng này, Chương trình hành động số 08-CTr/TU của Thành ủy Hà Nội đặt mục tiêu đến năm 2030, công nghiệp văn hóa đóng góp khoảng 9% GRDP; hình thành 15-20 trung tâm công nghiệp văn hóa, trung tâm phát triển thương mại văn hóa và trung tâm thiết kế sáng tạo.

Theo TS Bùi Văn Tuấn, Phó viện trưởng Viện Hà Nội học và Đào tạo quốc tế, Trường Đại học Thủ đô Hà Nội, những bước đi trên cho thấy Hà Nội đã xác định công nghiệp văn hóa là một hệ sinh thái cần có địa điểm, cơ chế vận hành và sự tham gia của nhiều chủ thể. Nghệ sĩ, nghệ nhân, doanh nghiệp, nhà nghiên cứu, nhà đầu tư và cộng đồng cần có điều kiện gặp gỡ, hợp tác để hình thành những sản phẩm mới. Trong hệ sinh thái ấy, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo môi trường và chính sách, nhưng hiệu quả phát triển phụ thuộc vào khả năng thu hút sáng kiến, tổ chức hoạt động và tạo ra giá trị bền vững của từng trung tâm. Vì vậy, hoàn thiện thể chế mới là bước khởi đầu; yêu cầu tiếp theo là xây dựng những không gian đủ sức kết nối nguồn lực, khơi thông ý tưởng và biến tiềm năng văn hóa thành các sản phẩm, dịch vụ cụ thể.

Phát triển hạ tầng, kết nối nguồn lực văn hóa

Nếu thể chế tạo hành lang cho công nghiệp văn hóa phát triển thì hạ tầng sáng tạo là điều kiện để các ý tưởng có địa điểm hình thành, thử nghiệm và tiếp cận cộng đồng. Theo KTS Nguyễn Thái Huyền, Phó viện trưởng Viện Đào tạo quốc tế, Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội, để giữ vững thương hiệu Thành phố sáng tạo, Hà Nội cần xây dựng được một hệ sinh thái sáng tạo đồng bộ.

Theo định hướng đó, thành phố đã khởi động Chương trình Phát triển hạ tầng sáng tạo, đồng thời phát động Cuộc thi Thiết kế không gian sáng tạo năm 2026 với chủ đề “Hà Nội: Đánh thức không gian đô thị”. Cuộc thi hướng tới những giải pháp có khả năng ứng dụng trong thực tiễn, khuyến khích khai thác nguồn lực sẵn có, đưa những địa điểm chưa được phát huy hiệu quả trở lại đời sống đô thị với các chức năng phù hợp, thay vì chỉ tập trung vào xây dựng mới. Thành phố cũng đã hình thành 5 trung tâm công nghiệp văn hóa như: Trung tâm công nghiệp văn hóa Đồng Xuân - Bắc Qua; Trung tâm công nghiệp văn hóa Cửa Nam; Trung tâm ẩm thực 36 Bà Triệu; Trung tâm điện ảnh số 4 Nguyễn Chế Nghĩa; Trung tâm công nghiệp văn hóa Vạn Điểm - Phú Xuyên; cùng Khu phát triển thương mại - văn hóa Bát Tràng. Các địa điểm này mở ra những hướng khai thác nguồn lực khác nhau, từ di sản đô thị, thương mại, ẩm thực, điện ảnh đến làng nghề và văn hóa cộng đồng. Việc hình thành các không gian từ khu vực trung tâm đến ngoại thành cũng tạo điều kiện kết nối những nguồn lực văn hóa đa dạng, mở rộng cơ hội tham gia sáng tạo và hưởng thụ văn hóa của người dân.

Tuy nhiên, để các trung tâm phát huy hiệu quả, việc lựa chọn địa điểm và bố trí công năng cần gắn với đặc điểm văn hóa, lịch sử cũng như nhu cầu sử dụng thực tế. Thạc sĩ, Kiến trúc sư Nguyễn Ánh Dương, Ủy viên Ban Chấp hành Hội Kiến trúc sư Việt Nam cho rằng, việc hình thành các trung tâm công nghiệp văn hóa trọng điểm có ý nghĩa trong việc đưa nguồn lực văn hóa của Hà Nội vào đời sống kinh tế và xã hội. Đây là nơi các nhà sáng tạo, nhà thiết kế, nghệ nhân, doanh nghiệp và công chúng có thể gặp gỡ, hình thành sản phẩm, dịch vụ và cơ hội nghề nghiệp; đồng thời tạo thêm không gian để người dân tham gia, hưởng thụ và đóng góp vào đời sống văn hóa thành phố.

Theo ông Nguyễn Ánh Dương, kiến trúc sư cần được tham gia ngay từ bước nghiên cứu địa điểm, nhận diện giá trị và xác định nhu cầu sử dụng. Việc hiểu lịch sử công trình, cấu trúc khu vực, cách người dân sinh sống và làm nghề sẽ giúp xác định những yếu tố cần gìn giữ, những phần có thể thay đổi và chức năng cần bổ sung, bảo đảm hoạt động mới không làm đứt gãy đời sống vốn có. Hạ tầng sáng tạo không đơn thuần là những địa điểm được cải tạo hay xây dựng, mà phải trở thành môi trường thuận lợi để các chủ thể văn hóa gặp gỡ, hợp tác và tạo ra giá trị mới. Đây cũng là cơ sở để kết nối những không gian riêng lẻ thành một hệ sinh thái sáng tạo có khả năng vận hành lâu dài.

Nuôi dưỡng cộng đồng, tạo sức sống cho các trung tâm

Cùng với thể chế và hạ tầng, việc duy trì hoạt động sáng tạo thường xuyên, hình thành cộng đồng làm nghề và mở rộng sự tham gia của công chúng là yếu tố quyết định sức sống của các trung tâm công nghiệp văn hóa. Trong định hướng này, Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội do UBND Thành phố và Hội Kiến trúc sư Việt Nam đồng chỉ đạo tổ chức có thể đóng vai trò kết nối, thử nghiệm những cách thức khai thác không gian và phát triển các mối quan hệ hợp tác.

Qua 4 mùa tổ chức, Lễ hội góp phần khơi mở những khả năng sử dụng không gian chưa được chú ý, đưa lực lượng sáng tạo đến làm việc với địa điểm và cộng đồng. Những trải nghiệm này giúp nhận diện nhu cầu, mức độ quan tâm của công chúng và khả năng duy trì hợp tác sau sự kiện. Các trung tâm công nghiệp văn hóa có thể tiếp nhận, nuôi dưỡng những kết nối đã hình thành; ngược lại, Lễ hội giúp các trung tâm tiếp cận đội ngũ chuyên môn, đối tác và công chúng.

Lễ hội năm 2026 gồm chuỗi hoạt động từ tháng 1 đến tháng 11, trải rộng trên toàn thành phố, với 5 không gian: “Di sản”, “Kẻ Chợ”, “Tương lai”, “Sinh thái” và “Cộng đồng”. Điểm mới là chuyển từ “tổ chức lễ hội” sang “xây dựng hệ sinh thái sáng tạo đô thị”, kết nối liên ngành nghệ thuật thị giác, thiết kế, công nghệ, kiến trúc, âm thanh, dữ liệu, thủ công và trình diễn. Qua đó, Lễ hội mở ra những không gian tương tác, tạo cơ hội để ý tưởng của cộng đồng sáng tạo được thử nghiệm và phát triển thành sản phẩm.

Theo Thạc sĩ, Kiến trúc sư Nguyễn Ánh Dương, tinh thần sáng tạo cần được nuôi dưỡng bằng cơ hội làm việc thực tế và sự đồng hành lâu dài với người sáng tạo. Vì thế, các vấn đề như chi phí mặt bằng, điều kiện thử nghiệm, hỗ trợ chuyên môn và đầu ra cho sản phẩm cần được quan tâm. Một nhà thiết kế trẻ hay một nhóm thực hành độc lập sẽ khó gắn bó nếu chi phí mặt bằng quá cao và mọi hoạt động đều phải chứng minh doanh thu ngay.