Học từ văn hoá địa phương

Trường học “Đa văn hoá”

Chúng tôi đã đến thăm và trải nghiệm ở các trường học vùng cao Tây Bắc, điều khiến ai cũng cảm thấy ngạc nhiên và yêu mến không chỉ bởi sự hồn nhiên, trong trẻo của các em học sinh người dân tộc thiểu số, sự cần mẫn, yêu nghề, mến trẻ của đội ngũ thầy cô giáo, mà còn bởi những mô hình trường học “Đa văn hoá”, “Trường học gắn với thực tiễn cuộc sống” được các nhà trường tổ chức vô cùng sinh động, sáng tạo và hiệu quả.

Tìm hiểu sâu những hoạt động này, chúng tôi được biết, trên địa bàn các tỉnh vùng Tây Bắc như Lào Cai, Sơn La, Điện Biên, Lai Châu… các nhà trường từ bậc mầm non đến THPT đã và đang tích cực tổ chức các hoạt động trải nghiệm theo hướng đưa học sinh về với thực tiễn cuộc sống ngay tại các bản làng, nơi hình thành, lưu giữ và lưu truyền những giá trị văn hóa bản địa của quê hương qua những chuyến thực địa ngay tại địa phương.

Việc lựa chọn nội dung và hình thức tổ chức các hoạt động trải nghiệm hướng nghiệp nhằm đưa học sinh về với thực tiễn đã mang lại hiệu quả giáo dục cao. Đó là cách làm hiệu quả với những giờ học không phấn trắng, bảng đen của các trường học ở vùng cao Tây Bắc hiện nay.

Các em học sinh Trường Tiểu học và THCS Nà Tăm được các bậc cao niên và phụ huynh hướng dẫn nghề đan lát thủ công.

Trong những năm qua, các trường học ở vùng cao Tây Bắc đã và đang đẩy mạnh tổ chức các hoạt động trải nghiệm gắn với đặc thù vùng miền và điều kiện thực tế của địa phương. Trong đó, hướng tới phương châm và cách tổ chức linh hoạt, sáng tạo, phù hợp và thiết thực. Thay vì tổ chức cho học sinh đi trải nghiệm bằng hình thức tham quan tại các địa điểm di tích, du lịch, các trường học ở vùng cao Tây Bắc đã chủ động tổ chức các hoạt động trải nghiệm tại chỗ để học sinh dễ dàng tiếp cận và giúp giảm chi phí.

Tại đây, học sinh được khám phá, nhận thức về các nét văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc, các phong tục tập quán. Đặc biệt, các di sản văn hóa phi vật thể, các nghề thủ công truyền thống đều được các nghệ nhân và các bậc cao niên trong bản làng giới thiệu, hướng dẫn tìm hiểu và thực hành diễn xướng.

Gặp lại cậu học trò người dân tộc Tày năm xưa ở Bảo Yên (Lào Cai), nay đã là hiệu trưởng trường THCS tại Sa Pa, thầy giáo Nguyễn Văn Đại, Hiệu trưởng Trường Phổ thông Dân tộc bán trú THCS Bản Khoang (xã Ngũ Chỉ Sơn, tỉnh Lào Cai) chia sẻ với chúng tôi: “Với đặc thù trên 90% học sinh là người dân tộc thiểu số nên nhà trường đã xây dựng những mô hình học tập gắn với giữ gìn, trải nghiệm bản sắc văn hoá địa phương thông qua các việc làm và hoạt động cụ thể. Các em học sinh là nhân tố chính tham gia các hoạt động này. Đây là điểm nhấn trong hoạt động trải nghiệm của nhà trường hằng năm”.

Câu lạc bộ thêu được đông đảo các em học sinh nữ dân tộc Lào tham gia.

Tại không gian sân trường, các giờ ngoại khóa, thi tìm hiểu, các hoạt động giáo dục STEM, các nhà trường đã tổ chức và tạo ra không gian văn hóa cổ truyền mang bản sắc, đặc trưng của địa phương. Thông qua ngày hội văn hóa, các em học sinh được thi tìm hiểu, thực hành diễn xướng, giới thiệu về các loại hình văn hóa của dân tộc mình như: Văn hóa ẩm thực, trang phục, trò chơi dân gian, các làn điệu dân ca… giúp học sinh hòa mình vào miền văn hóa cổ truyền của các dân tộc.  

Câu lạc bộ đa sắc màu

Hành trình về Tây Bắc, chúng tôi dừng chân ở Tam Đường, nơi có số đông đồng bào dân tộc Lào sinh sống. Tại đây, Trường Tiểu học và THCS Nà Tăm là trường học liên cấp, đóng trên địa bàn xã Bản Bo, tỉnh Lai Châu. Đây là ngôi trường có hơn 97,5% học sinh người dân tộc Lào.

Mâm cỗ của các lớp được hoàn thiện và chuẩn bị dự thi.

Nhằm thực hiện Đề án “Bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc gắn với phát triển du lịch”; Đề án “Bảo tồn, phát huy giá trị dân ca, dân vũ, dân nhạc của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch giai đoạn 2021-2030” của địa phương, nhà trường đã chủ động thành lập và xây dựng kế hoạch triển khai hoạt động của câu lạc bộ với phương châm: Giáo dục trải nghiệm gắn với bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc Lào.

Câu lạc bộ Trường Tiểu học và THCS Nà Tăm bao gồm các câu lạc bộ thành phần như: Câu lạc bộ thể thao; Câu lạc bộ thêu, đan; Câu lạc bộ âm nhạc; Câu lạc bộ mỹ thuật. Nội dung hoạt động của các câu lạc bộ được cụ thể hoá thành các phần việc như tập luyện các môn thể thao, các trò chơi dân gian, dân vũ, thêu thổ cẩm, đan lát, các điệu múa dân gian, vẽ tranh, xé dán,… chủ đề tập trung vào các nội dung về đất và người; phong tục tập quán; trang phục; bản sắc văn hóa độc đáo của dân tộc Lào.

Trên cơ sở kế hoạch tổng thể, hoạt động của câu lạc bộ Trường Tiểu học và THCS Nà Tăm được tổ chức hằng tuần vào thời gian sau giờ học trên lớp, kết hợp với hoạt động trải nghiệm hướng nghiệp trong nhà trường và tại các bản làng, ngoại khoá nhân dịp kỷ niệm các ngày lễ lớn trong năm học. Đặc biệt, đa số các em học sinh tham gia câu lạc bộ là người bản địa, các em được sinh ra, nuôi dưỡng từ nơi suối nguồn của bản sắc văn hoá, cho nên các loại hình văn hoá được đưa vào câu lạc bộ không mấy xa lạ với các em. Vì vậy, khi tổ chức, các em tỏ ra rất hứng thú, tự tin, vui vẻ và chủ động hoàn thiện các sản phẩm được giao.

Các em học sinh trong trang phục truyền thống tự tin giới thiệu về văn hoá ẩm thực của dân tộc mình.

Vì các em học sinh còn nhỏ tuổi nên khi tổ chức, các thầy cô giáo được phân công phụ trách đã chủ động phối hợp với phụ huynh, các nghệ nhân tại các bản làng dân tộc Lào để hướng dẫn các em tham gia hiệu quả các nội dung hoạt động. Nhờ thế, ở từng loại hình văn hoá, các sản phẩm do các em học sinh trải nghiệm rất đa dạng, phong phú. Đó là sự hăng say, sôi động trong tham gia các môn thể thao truyền thống, là những tấm thổ cẩm được thêu tay rất khéo léo với họa tiết tinh xảo, là những vật dụng như giỏ, túi sách, giá, rổ… được đan từ tre nứa. Các sản phẩm khi tạo ra sẽ được trưng bày tại không gian văn hóa dân tộc Lào của nhà trường.

Để tạo nên không gian trực quan sinh động đối với các em học sinh, Trường Tiểu học và THCS Nà Tăm đã duy trì việc mặc trang phục truyền thống dân tộc Lào vào thứ 2 hằng tuần, thiết kế phòng trưng bày văn hoá dân tộc Lào tại 2 thư viện ngoài trời, 1 thư viện sách, 3 điểm trường, 28 góc trưng bày tại 28 lớp học.

Bởi vậy, không gian sân trường, lớp học đều đậm sắc màu văn hoá truyền thống. Trường phối hợp với 8/8 bản xây dựng trường học hạnh phúc gắn với bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá dân tộc Lào. Hằng năm, vào dịp tháng 2, nhà trường tổ chức chương trình Ngày hội bảo tồn, phát huy bản sắc văn hoá dân tộc Lào với nhiều hoạt động như trình diễn trang phục truyền thống, thi ẩm thực, diễn xướng các nhạc cụ dân tộc, các trò chơi dân gian.

Thầy giáo Đỗ Duy Đông, giáo viên, chủ nhiệm Câu lạc bộ thể thao chia sẻ: “Câu lạc bộ đã tạo sân chơi bổ ích, lành mạnh cho các em học sinh của nhà trường, đặc biệt là học sinh dân tộc Lào. Các trò chơi dân gian, các vũ điệu truyền thống và các sản phẩm văn hoá được các em trải nghiệm và sáng tạo”. Những hoạt động phong phú, sinh động và hiệu quả được các nhà trường ở vùng cao Tây Bắc tổ chức đã minh chứng cho việc không nhất thiết phải cố định giờ học trải nghiệm hướng nghiệp tại giờ chào cờ, giờ sinh hoạt lớp hay trong không gian lớp học. Điều đó đòi hỏi sự chủ động, tích cực và linh hoạt của các nhà trường, các thầy cô giáo để các em học sinh được trở về với thực tiễn cuộc sống với những trải nghiệm thú vị và ý nghĩa.

Trải nghiệm ngày hội văn hoá

Để tạo ra không gian trải nghiệm bản sắc văn hoá truyền thống, năm nào cũng vậy, vào học kỳ 1 của năm học, Trường THPT số 3 Bảo Yên (Lào Cai) đã tổ chức hoạt động giáo dục chủ đề “Ngày hội văn hóa các dân tộc địa phương”. Đây là một hoạt động trải nghiệm sáng tạo nằm trong chương trình giáo dục của nhà trường, hướng tới mục tiêu giúp học sinh hiểu biết, trân trọng và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống của các dân tộc trên quê hương Lào Cai nói riêng và đất nước Việt Nam nói chung.

Trường THPT số 3 Bảo Yên đóng trên địa bàn bản Nà Khương, xã Nghĩa Đô (Lào Cai), là nơi học tập của hơn 90% con em đồng bào các dân tộc thiểu số như Tày, Dao, Mông, Nùng... Năm học 2025-2026, nhà trường có 12 lớp với 505 học sinh. Hoạt động trải nghiệm “Ngày hội văn hóa các dân tộc địa phương” là hoạt động được nhà trường tổ chức mỗi năm một lần vào học kỳ 1 nhằm tạo ra không gian trải nghiệm văn hoá bản địa cho các em học sinh của nhà trường.

Các em học sinh biểu diễn các tiết mục văn nghệ của các dân tộc.

Thầy giáo Quan Văn Thưởng, Phó hiệu trưởng Trường THPT số 3 Bảo Yên chia sẻ: “Trong ngày hội, mỗi lớp học mang đến màn trình diễn trang phục truyền thống đặc sắc của các dân tộc như Tày, Mông, Nùng, Kinh, Dao, Thái, Mường, Phù Lá… Những bộ váy áo rực rỡ sắc màu, những phần thuyết trình tự tin, sinh động đã giúp học sinh thêm tự hào về nét đẹp văn hóa dân tộc mình, đồng thời góp phần lan tỏa tinh thần đoàn kết, giao lưu và hiểu biết giữa các dân tộc anh em”.

Điểm nhấn của chương trình là phần thi nấu ăn các món ăn dân tộc. Học sinh được trực tiếp chuẩn bị, chế biến và thuyết trình về các món ăn truyền thống như vịt bầu lam, xôi ngũ sắc, mèn mén, cá suối nướng, thịt lợn muối chua, thịt trâu nướng, rau rớn nộm… Qua đó, các em hiểu sâu sắc hơn về văn hóa ẩm thực, rèn luyện kỹ năng sống và tinh thần làm việc nhóm.

Hoạt động trải nghiệm còn có sự tham gia tích cực của phụ huynh học sinh cùng đồng hành trong công tác chuẩn bị nguyên liệu, hướng dẫn các em tìm hiểu và tái hiện đúng nét văn hóa dân tộc mình. Sự đồng hành của phụ huynh thể hiện tinh thần phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và xã hội, góp phần thực hiện hiệu quả mô hình “Dân vận khéo” mà Trường THPT số 3 Bảo Yên đang triển khai.

Đây là minh chứng rõ nét cho tinh thần gắn kết, đồng thuận, cùng chung tay xây dựng môi trường giáo dục thân thiện, gần gũi và mang đậm tính cộng đồng. Hoạt động được gắn kết với các môn học như: Ngữ văn; Lịch sử; Giáo dục kinh tế và pháp luật; Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp... giúp học sinh vận dụng kiến thức liên môn vào thực tiễn, đồng thời nuôi dưỡng tình yêu quê hương, đất nước và niềm tự hào dân tộc.

“Ngày hội văn hóa các dân tộc địa phương” không chỉ là sân chơi bổ ích, mà còn là bài học sống động về lòng yêu văn hóa dân tộc, về tinh thần đoàn kết và sự tôn trọng đa dạng văn hóa. Thông qua hoạt động này, Trường THPT số 3 Bảo Yên tiếp tục khẳng định định hướng giáo dục toàn diện - nơi mỗi học sinh được học tập, trải nghiệm, phát triển năng lực và nhân cách, "Ngày hội văn hóa các dân tộc địa phương” là một hoạt động thiết thực, giàu ý nghĩa giáo dục, góp phần bồi đắp lòng tự hào dân tộc, ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa và tinh thần tôn trọng sự đa dạng văn hóa trong cộng đồng. Qua đó, Trường THPT số 3 Bảo Yên khẳng định quyết tâm xây dựng môi trường giáo dục toàn diện, nơi mỗi học sinh không chỉ học tốt mà còn biết “Sống đẹp - sống có bản sắc - sống có trách nhiệm với quê hương, đất nước”.

Chia tay những ngôi trường vùng cao Tây Bắc mà chúng tôi đến và trải nghiệm, hiện hữu trong tâm hồn chúng tôi là những tiết học như những vườn hoa đa sắc màu văn hoá bản địa, là hình ảnh những em học sinh trong trang phục truyền thống ríu rít tới trường, là những bài thuyết trình đầy tự tin về văn hoá dân tộc mình của các em học sinh người Tày, Dao, Mông… Ấn tượng khó phai mờ trong mỗi chúng tôi là bức tranh học đường như những tấm thổ cẩm với những họa tiết tinh xảo đang được thầy và trò mỗi nhà trường dệt nên từ vốn sống, vốn văn hoá và hơn cả là bài ca tình yêu bản làng, xứ sở.

Mỗi chuyến đi là mỗi sự chiêm nghiệm, nhận thức về giáo dục đầy ý nghĩa, để rồi, chúng tôi hiểu sâu sắc rằng, trải nghiệm văn hóa truyền thống, học từ văn hoá bản địa là điểm tựa quan trọng để mỗi học sinh nhân lên niềm tự hào về quê hương, bản làng, nâng cao hiệu quả của việc giáo dục kỹ năng sống, ý thức gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa xứ sở.