Hiện tượng độc đáo, đặc biệt trong lịch sử báo chí cách mạng Việt Nam

Một quyết định lịch sử

Tháng 7-1950, Bộ Tổng Tư lệnh Quân đội quốc gia Việt Nam sáp nhập hai tờ Vệ quốc quân và Quân du kích thành tờ báo chung cho Quân đội quốc gia và dân quân Việt Nam. Báo QĐND được Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt tên, xuất bản số đầu tiên ngày 20-10-1950 ở Chiến khu Định Hóa, Thái Nguyên. Trong số 1, tờ báo đã đăng lời căn dặn của Bác Hồ: “Nói những điều thật thiết thực, đúng đường lối chính trị, ít tếu, viết ngắn, giản dị, vẽ dễ hiểu, trình bày rõ ràng, ít tiếp sang trang khác”.

Trang nhất Báo Quân đội nhân dân số 127, ngày 3-3-1954, xuất bản tại Mặt trận Điện Biên Phủ.

Trên Báo QĐND số 1 có bài xã luận với nhan đề “Có!”, nêu rõ chức năng, mục đích, đối tượng và nhiệm vụ của Báo: “Hôm nay chúng tôi ra mắt Quân đội và nhân dân... Chúng tôi có nhiệm vụ góp phần vào việc đem đường lối chủ trương của Bộ Tổng Tư lệnh, Chính phủ, đoàn thể thấm nhuần vào toàn thể Quân đội và nhân dân để ai nấy ngùn ngụt lửa căm thù, kiên quyết vượt mọi gian khổ chiến thắng giặc Pháp xâm lược và bọn Mỹ can thiệp. Nhiệm vụ nặng nề ấy, chúng tôi kiên quyết làm tròn như đã hứa với Hồ Chủ tịch và Đại tướng Tổng Tư lệnh!”.

Nhắc lại một số sự kiện có liên quan đến 33 số báo QĐND xuất bản ở Mặt trận Điện Biên Phủ để thấy đây thực sự là một quyết định có tính lịch sử. Mặt khác, trong bối cảnh báo chí cách mạng Việt Nam thời đó, không thể có một cơ quan báo chí nào khác được trao sứ mệnh này ngoài Báo QĐND.

Với Báo QĐND, đông xuân 1953-1954 là thời kỳ sôi động nhất kể từ ngày ra đời. Như thường lệ, tòa soạn lại cử phóng viên ra mặt trận. Chưa chiến dịch nào mà phóng viên lại đi đông và tập trung như thế. Tòa soạn Báo QĐND tại mặt trận lần này gồm 5 đồng chí: Hoàng Xuân Tùy (phụ trách chung), Trần Cư (thư ký tòa soạn), phóng viên Phạm Phú Bằng, phóng viên Nguyễn Khắc Tiếp và họa sĩ Nguyễn Bích. Khi ra mặt trận, ngoài quân tư trang, mỗi phóng viên phải tự lo đôi dép cao su, thanh cật tre rút dép, miếng xà phòng, bao tượng đựng gạo... Quan trọng hơn là 3 “vũ khí bất ly thân” gồm cây bút, khẩu súng và chiếc xẻng.

Đội ngũ văn nghệ sĩ theo sau cũng rất hùng hậu, đông nhất là ở Chiến dịch Điện Biên Phủ. Ngoài 5 phóng viên của Báo QĐND đã nói trên, còn có Hoàng Tuấn (Thông tấn xã Việt Nam), Nguyễn Văn Nhất (Đài Tiếng nói Việt Nam), Thép Mới, Trần Đĩnh (Báo Nhân Dân), Thái Duy và Chính Yên (Báo Cứu quốc) cùng với các văn nghệ sĩ: Nguyễn Đình Thi, Văn Cao, Trần Dần, Đỗ Nhuận.

Phía sau Ban biên tập của Báo QĐND tại Mặt trận Điện Biên Phủ

Trước khi chiến dịch mở màn, tòa soạn báo đã đóng ở gần hang Thẩm Púa, sau đó chuyển theo Sở chỉ huy chiến dịch về Mường Phăng. Lán tòa soạn và hầm trú làm nhà in ở cách hầm của Tổng Tư lệnh và Chủ nhiệm Chính trị Mặt trận một cánh đồng bạt ngàn hoa riềng. Hằng ngày, phóng viên phải chạy như con thoi để họp hành, lấy tin, gửi bài và xin chỉ thị...

Cứ 5 giờ sáng, đồng chí Hoàng Xuân Tùy đã phải có mặt ở hầm Sở chỉ huy, ngồi nghe đài Pháp-Á để thu tin. Ông Tùy còn là Trưởng ban Tuyên huấn Mặt trận, nên có ưu thế trong khai thác, thu thập thông tin, nhất là tin chiến sự sốt dẻo hằng ngày của chiến trường Điện Biên Phủ bên cạnh các mặt trận phối hợp khác.

Ở Mường Phăng, mỗi phóng viên tự trang bị cho mình một chiếc đèn hộp để xử lý tin và viết bài. Chiếc đèn hộp ấy được chế từ hộp nhôm đựng xà phòng đánh răng... Với nhà in, khi “hạ trại” ở Mường Phăng, anh em đã tự đào hầm để đặt máy móc, thiết bị in ấn, tránh đạn địch. Hầm cao 2m, dù chỉ cho 4 thợ in.

Làm báo ở Mặt trận Điện Biên Phủ, tòa soạn còn phải thường xuyên gửi liên lạc với các tòa soạn ở hậu phương. Tin, bài chuyển về từ chiến trường và nhận từ hậu phương đều qua đường điện báo vô tuyến. Khác với trước đây, ở Chiến dịch Điện Biên Phủ, sự chỉ đạo sát sao và cụ thể, tỉ mỉ của Đại tướng, Tổng Tư lệnh Võ Nguyên Giáp và Chủ nhiệm Chính trị Lê Liêm duy trì hằng ngày, hằng giờ.

Khi nhắc lại một số sự kiện đằng sau 33 số báo QĐND xuất bản tại Mặt trận Điện Biên Phủ, chúng tôi cũng muốn chia sẻ với bạn đọc câu chuyện "bếp núc" nghề báo độc đáo, đặc biệt này.

Ngày hôm nay, khi lật lại những trang báo lịch sử này, có thể độc giả vẫn đưa ra những câu hỏi: Làm cách nào mà Ban biên tập Báo QĐND có đủ điều kiện in được những trang báo hoành tráng và đầy kỹ thuật in ấn như thế? Nhiều số báo có những tấm bản đồ rất quân sự, phản ánh rõ nét hơi thở của chiến dịch trong các đợt tấn công, như: Số báo 116 có "Sơ đồ diễn biến cuộc truy kích của ta và cuộc rút lui của địch" chiếm non nửa trang nhất; trang 4, số 120 có tấm bản đồ “Hình thái chiến sự trên chiến trường Việt-Miên-Lào đông xuân 53-54”; số 122 có tấm bản đồ độc đáo khác là “Sơ đồ chiến thắng Nậm Hou (Thượng Lào)”; đặc biệt, ở số 145 (ngày 26-4-1954), để minh họa cho bài viết “Ta tiêu diệt vị trí cuối cùng phía Tây sân bay Mường Thanh”, tác giả minh họa bằng một bản đồ với kích thước chỉ tương đương bao thuốc lá nhỏ nhưng cũng mô tả được các vị trí địa lý, vị trí quân sự giao tranh quyết liệt tại sân bay này...

Gương mặt tờ báo - tấm gương và hơi thở chiến dịch lịch sử

Lần đầu tiên trong lịch sử báo chí cách mạng Việt Nam có tòa soạn báo ngay tại mặt trận và xuất bản 33 số báo tại đây. Nó định hình chuyên mục, thể hiện qua gần 10 thể loại báo chí, trong đó có: Chính luận, bình luận quân sự, giáo dục chính trị tư tưởng, thi ca, văn nghệ, bút ký, ký sự...

Ở các số báo trước thời điểm quân ta nổ súng tấn công đợt 1 (ngày 13-3-1954), đã có những bài đến với người lính đang hồi hộp chờ đợi cuộc chiến đấu mà chính họ cũng chưa thể mường tượng, như: “Vài nét sinh hoạt ngoài trận địa bao vây” đầy chất phóng sự; hoặc bài “Đổ nhiều mồ hôi, đỡ đổ máu, bảo đảm đánh chắc thắng" trên số báo 128, ra ngày 5-3-1954.

Số 131, ra ngày 14-3-1954 thực sự là gương mặt, tấm gương phản chiếu trận mở màn đợt này, với bài in chữ đậm lớn trên trang nhất “Quân ta đã tiêu diệt toàn bộ quân địch ở Him Lam”, cùng với hai bức thư của Hồ Chủ tịch và Đại tướng, Tổng Tư lệnh Võ Nguyên Giáp khen ngợi toàn thể cán bộ và chiến sĩ mặt trận.

Các số báo trong đợt 2 của Chiến dịch Điện Biên Phủ đã phản ánh những thử thách cao độ nhất trên mặt trận. Chẳng hạn số 138, ra ngày 2-4-1954, trên trang nhất có bài “Hồ Chủ tịch dạy: “Càng gần thắng lợi, càng nhiều khó khăn” của Lê Liêm đã phần nào cho thấy không khí quyết liệt của chiến dịch. Diễn biến của chiến dịch cũng hiện lên ở phóng sự quan trọng “Quân ta đã mở đợt tấn công thứ hai vào Điện Biên Phủ, chiếm nhiều cao điểm phía Đông, tiêu diệt gần 1.500 địch, bắn rơi 1 khu trục, 2 đa-cô-ta, phá hủy 1 xe tăng” với các thông tin phản ánh sự giằng co trên chiến trường: “Suốt ngày 31-3, ta đánh bại các cuộc phản kích của địch lên đồn số 2 và 4. Địch liều chết cố chiếm lại đồn số 5. Cuộc chiến đấu đương tiếp diễn”. Số 148, ra ngày 16-5-1954 là số báo QĐND cuối cùng tại mặt trận, cũng chính là số báo đặc biệt long trọng chào mừng Chiến thắng Điện Biên Phủ lịch sử ngày 7-5-1954. 

Như vậy, chúng tôi đã cùng với bạn đọc lướt lại "cuốn phim ngắn" về 33 số báo QĐND được xuất bản tại Mặt trận Điện Biên Phủ. Hy vọng nó còn gợi thêm những cảm giác, suy nghĩ, đánh thức những hồi ức mà có khi chúng ta tưởng như được phát hiện lần đầu.