Tri ân tiền nhân, gửi gắm niềm hy vọng

Lễ hội khai hạ làng Tượng Sơn được tổ chức vào ngày mồng 7 tháng Giêng hằng năm tại đình làng Tượng Sơn. Đây là một trong những lễ hội truyền thống tiêu biểu của cư dân vùng bắc sông Gianh, mang đậm dấu ấn văn hóa nông nghiệp và tín ngưỡng dân gian của người Việt. Trải qua gần 3 thế kỷ cùng những biến động của lịch sử, lễ hội khai hạ vẫn được người dân nơi đây gìn giữ, trao truyền như một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của cộng đồng. Đó là sự tiếp nối bền bỉ giữa các thế hệ, là cách người dân tri ân tiền nhân và gửi gắm niềm hy vọng cho tương lai.

Ông Đặng Hồng Thái, người được dân làng Tượng Sơn tin tưởng giao làm Chánh tế phục vụ lễ khai hạ chia sẻ: Vào ngày mồng 7 tháng Giêng, từ sáng sớm, trên các nẻo đường dẫn về đình làng, không khí lễ hội đã rộn ràng. Đại diện các dòng họ, các gia đình trong làng cùng con em xa quê trở về, tay nâng mâm lễ, lòng thành kính hướng về tổ tiên và các bậc tôn thần. Mâm lễ có thể giản dị hay cầu kỳ, nhiều hay ít, nhưng tất cả đều thể hiện sự biết ơn sâu sắc đối với các bậc tiền nhân đã khai hoang lập làng, bảo vệ và gìn giữ quê hương qua bao thế hệ. Trong không gian cổ kính của đình làng, hương trầm lan tỏa, niềm vui đoàn tụ, tạo nên một bức tranh xuân ấm áp, yên bình.

Sới vật trong lễ hội khai hạ làng Tượng Sơn thu hút đông đảo người dân địa phương tham gia.  

Theo ông Thái, lễ khai hạ làng Tượng Sơn được tổ chức trang nghiêm, chặt chẽ với đầy đủ các nghi thức truyền thống mang tính bắt buộc. Lễ cúng tế khai hạ diễn ra vào buổi sáng với sự tham gia của đông đảo tầng lớp nhân dân trong làng, những người con xa quê có dịp trở về và các vị khách thập phương. Ban tế lễ gồm chánh tế, bồi tế cùng đại diện các dòng họ, được Hội đồng làng lựa chọn hằng năm trong những gia đình không có tang khó, có uy tín và gương mẫu trong cộng đồng.

Nghi thức cúng tế bao gồm cúng trời đất, cúng các bậc tiền bối có công với đất nước, cúng thành hoàng làng, các vị thần linh bảo hộ và anh linh những người đã hy sinh vì quê hương. Sau lễ cúng, người dân lần lượt dâng hương, cầu mong cho làng quê bình yên, cuộc sống ấm no, con cháu khỏe mạnh, học hành, làm ăn thuận lợi. Không chỉ là nghi lễ tâm linh, phần lễ còn thể hiện tinh thần đoàn kết, gắn bó cộng đồng, nơi mọi người cùng hướng về cội nguồn với tấm lòng thành kính.

Sôi động hội làng, vang vọng hào khí

Một trong những nét đặc sắc của phần lễ là các nghi thức khai trống, khai chiêng cùng những màn biểu diễn võ thuật truyền thống như múa quyền, múa roi, múa đao, múa kiếm. Những nghi thức này thường do các bậc chức sắc trong làng và những trai tráng giỏi võ nghệ đảm nhiệm.

Tiếng trống, tiếng chiêng vang lên rộn rã không chỉ mở đầu cho lễ hội mà còn mang ý nghĩa xua đi điều dữ, gọi về những điều tốt lành cho năm mới. Các màn biểu diễn võ thuật vừa thể hiện tinh thần thượng võ, vừa tái hiện truyền thống rèn luyện sức khỏe, ý chí của người dân Tượng Sơn từ bao đời nay. Ông Trần Văn Trọng, ở tổ dân phố Trường Sơn Quảng Long (phường Ba Đồn, tỉnh Quảng Trị) cho biết: Đình làng Tượng Sơn là một trong những ngôi đình cổ trên đất Quảng Trị, được xây dựng từ năm 1750 để thờ các vị tiền hiền, hậu hiền của làng. Trong số đó, nổi bật là danh tướng Nguyễn Dụng - một người con của làng Tượng Sơn, vị tướng tài có công lớn, được vua Quang Trung Nguyễn Huệ trọng dụng.

 Hội cướp cù thể hiện tinh thần đoàn kết, rèn luyện sức khoẻ.

Buổi chiều, lễ hội khai hạ làng Tượng Sơn bước vào phần hội với không khí sôi động, náo nhiệt. Hai trò chơi dân gian đặc sắc được tổ chức là cướp cù và đấu vật trong đó, hội cướp cù từ lâu đã trở thành điểm nhấn của lễ hội khai hạ làng Tượng Sơn được truyền tụng trong dân gian qua bao thế hệ: “Dù ai đi ngược về xuôi/ Nhớ ngày mùng bảy về coi cướp cù”.

Hội cướp cù diễn ra trên bãi cát rộng giữa làng. Sân cù dài khoảng 200m, rộng 150m, hai đầu dựng cột tre cao treo rọ làm mục tiêu. Khi trọng tài tung quả cù, trận đấu bắt đầu trong tiếng trống, tiếng chiêng và sự cổ vũ cuồng nhiệt của hàng nghìn người xem.

Anh Nguyễn Trung Thực, người có nhiều năm tham gia hội cướp cù chia sẻ: Điểm đặc biệt của hội cướp cù là không giới hạn số lượng người tham gia, không phân biệt già trẻ, gái trai. Ai có sức khỏe và lòng dũng cảm đều có thể nhập cuộc. Hai đội tranh nhau quả cù, tìm cách đưa cù vào rọ của đội mình. Theo anh Thực, đội giành chiến thắng sẽ gặp nhiều may mắn, làm ăn phát đạt trong năm mới. Dù thắng hay thua, người chơi đều nhận được phần thưởng tượng trưng của làng để lấy lộc đầu năm.

Tiếp đó, hội đấu vật được tổ chức tại sới vật ở cạnh sân cù. Các đô vật được tuyển chọn từ các tổ dân phố trong phường và nhiều nơi khác, mang đến những trận đấu gay cấn, hấp dẫn. Hội vật làng Tượng Sơn có lịch sử lâu đời, gắn liền với truyền thống rèn luyện sức khỏe và tinh thần chiến đấu của người dân, không chỉ là sân chơi thể thao ngày xuân mà còn là dịp để tưởng nhớ công lao các bậc tiền nhân đã có công dựng làng, giữ nước.

Ông Trần Thanh Hưng, Chủ tịch UBND phường Ba Đồn khẳng định: Lễ hội khai hạ làng Tượng Sơn không chỉ là một sinh hoạt văn hóa truyền thống mà còn là biểu tượng của tinh thần đoàn kết, niềm tự hào và bản sắc của người dân địa phương. Trong dòng chảy của cuộc sống hiện đại, lễ hội vẫn giữ được những giá trị cốt lõi, trở thành điểm hẹn văn hóa mỗi độ xuân về. Đó là nơi quá khứ và hiện tại gặp nhau, nơi văn hóa dân gian tiếp tục được gìn giữ và lan tỏa, góp phần làm nên bản sắc văn hóa Việt Nam đậm đà trong mùa xuân mới.

*Tháng 6-2025, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận Lễ hội khai hạ làng Tượng Sơn là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Lễ hội là nét văn hóa truyền thống thể hiện tinh thần thượng võ, cầu cho mưa thuận, gió hòa, mùa màng bội thu, người dân mạnh khỏe, tạo không khí đoàn kết, vui vẻ trong những ngày đầu năm mới.