Từ sắc áo truyền thống đến điệu múa bên ánh lửa hay lễ hội mừng mùa lúa mới, mỗi nét văn hóa đều là báu vật kết tinh từ ký ức và tâm hồn bao thế hệ, tạo nên sức hấp dẫn riêng có của miền biên viễn. Tuy nhiên, giữa dòng chảy sôi động của cuộc sống hiện đại, những sắc màu thiêng xưa đang có nguy cơ phai nhạt, những thanh âm xưa cũ dần thưa vắng giữa núi rừng. Từ trăn trở ấy, phóng viên Báo Quân đội nhân dân tìm về các bản làng nơi thượng nguồn sông Đà, lắng nghe câu chuyện bảo tồn cùng những khó khăn trong việc trao truyền nét đẹp văn hóa cho thế hệ trẻ.

Bài 1: Khám phá nét văn hóa độc đáo nơi thượng nguồn sông Đà

Điểm chung của cộng đồng dân tộc Cống, Mảng, Lự, Si La ở Lai Châu là không có chữ viết, nên việc lưu giữ, trao truyền nét đẹp văn hóa thông qua hình thức truyền khẩu. Từ các phong tục tạ ơn đất trời, thần linh ban cho sức khỏe, mùa màng bội thu, tới các lễ nghi, nét đẹp trong tập tục sinh hoạt... đều được đồng bào gửi gắm qua những điệu múa, làn điệu, tiếng khèn, trang phục.

Lên bản Seo Hai nghe tiếng sáo, đàn ba dây, khèn lá

Nối dài hành trình gần 450km từ TP Hà Nội, từ trung tâm tỉnh Lai Châu, chúng tôi tiếp tục đi thêm 150km nữa để đến bản Seo Hai (xã Bum Tở), nơi cư trú của đồng bào dân tộc Si La-một trong 5 DTTS ở nước ta chỉ có số dân dưới 1.000 người.

Trên chiếc xe máy vào bản Seo Hai, chúng tôi lóc cóc men theo con đường uốn lượn quanh sườn núi, hết đoạn dốc lên xuống lại đến khúc cua gắt, rồi chênh chao giữa núi rừng vắng vẻ. Bản Seo Hai hiện ra giữa núi rừng bao la, hùng vĩ. Nơi đây là khu tái định cư của người Si La từ năm 2014, khi đồng bào rời nơi cư trú cũ để nhường đất phục vụ công trình thủy điện Lai Châu. Bản Seo Hai mới được đầu tư với dãy nhà khang trang, kiên cố nằm thành từng cụm trên sườn núi; trước mỗi cổng nhà được bố trí một thùng rác màu xanh thân thiện; điện, nước sạch cũng được đưa về bản; hệ thống trường học cũng nằm ngay trong bản.

 Một buổi tập văn nghệ của Câu lạc bộ Nghệ thuật dân gian dân tộc Si La (bản Seo Hai, xã Bum Tở). 

 

Giữa những đổi thay ấy, điều gì làm nên nét riêng của một cộng đồng nhỏ bé giữa đại ngàn? Câu trả lời phần nào đến với chúng tôi trong một buổi chiều tại Nhà văn hóa bản Seo Hai, khi anh Lý Trà Biên, Trưởng bản Seo Hai, đưa chúng tôi đến xem một buổi tập luyện của Câu lạc bộ Nghệ thuật dân gian dân tộc Si La của bản. Tại đây, những người phụ nữ Si La trong trang phục truyền thống với áo chàm đen ôm sát người; phần cổ, tay và gấu áo điểm những dải vải màu sặc sỡ; trước ngực là chiếc yếm hình thang có đính những đồng xu bạc. Chiếc váy đen dài chạm mắt cá chân, gấu váy thêu chỉ đỏ nổi bật. Giữa những bộ trang phục giống nhau, màu khăn đội đầu của mỗi người lại tạo nên những nét khác biệt. Người đội khăn trắng là các thiếu nữ chưa lập gia đình, người đội khăn đen là những phụ nữ đã có chồng.

Rồi tiếng sáo, đàn ba dây, khèn lá lần lượt cất lên. Những điệu múa nối theo nhịp hát, khiến không gian trở nên rộn ràng. Các câu hát có nghĩa rằng: “Si La ngày nay được Đảng và Nhà nước quan tâm. Bắc cầu qua sông. Bao đàn em đến trường tấp nập đi lại trên cầu. Si La có đường vào bản. Có xe thẳng hàng đi vào bản. Ta có đường to đi không bị vấp sỏi đá. Nhiều hàng hóa đưa vào tận bản rồi...”.

Những câu hát ấy khiến chúng tôi bất giác nhớ đến lời bộc bạch của ông Giàng Trà Dự, người uy tín bản Seo Hai: “Trước đây người Si La sống du canh du cư, cuộc sống gặp nhiều khó khăn. Bây giờ đời sống mới, kinh tế người dân được cải thiện nên các hoạt động văn hóa của người Si La ở bản Seo Hai sôi động hơn”.

Về bản Thẳm, thưởng thức món “xà sủm” cùng người Lự

Bản Thẳm (xã Khun Há) cách trung tâm tỉnh Lai Châu khoảng 15km về phía Đông Nam, là nơi cư trú của hơn 40 hộ với hơn 200 nhân khẩu dân tộc Lự.

 Phụ nữ Lự bản Thẳm, xã Khun Há nỗ lực gìn giữ nghề dệt truyền thống. 

 

Trước đây, cuộc sống của bà con bản Thẳm chủ yếu gắn với sản xuất nông nghiệp và chăn nuôi quy mô nhỏ. Những năm gần đây, thực hiện chủ trương phát triển du lịch, dịch vụ của tỉnh, địa phương đã đầu tư, chỉnh trang cảnh quan, tạo điều kiện để người dân tham gia làm du lịch cộng đồng. Từ năm 2019, Khu du lịch bản Thẳm đi vào hoạt động, mở thêm không gian tham quan, trải nghiệm trong đời sống của cộng đồng người Lự.

Trong cuộc sống mới ở bản Thẳm, những chiếc nhà sàn của người Lự được khoác lên mình một sức sống mới, khi nhiều gia đình đầu tư các phòng nghỉ homestay phục vụ du khách. Mỗi nhà sàn đặt một khung cửi truyền thống, nơi người Lự kể câu chuyện về bản sắc truyền thống. Ngồi trước khung cửi, chị Lò Thị Kẻo, Chi hội trưởng Chi hội Phụ nữ bản Thẳm nhẹ nhàng kéo dệt. Đôi bàn tay chị mềm mại uốn lượn theo từng nhịp cửi. Ngoài thời gian lao động sản xuất, những lúc nông nhàn, phụ nữ dân tộc Lự thường quây quần thêu thùa, dệt vải.

Chị Lò Thị Kẻo chia sẻ: “Người Lự thường mặc áo chàm xẻ ngực, vạt trái đè lên vạt phải và được buộc thắt bởi những dây tua sặc sỡ. Giống như phụ nữ các dân tộc khác, phụ nữ dân tộc Lự cũng đeo trang sức là vòng cổ, vòng tay được làm từ bạc, nhôm hoặc đồng. Ngoài ra, còn có một loại vòng gọi là vòng vía được làm bằng các sợi chỉ chàm để đeo tay với ý nghĩa tránh gió, tránh những điều không may”.

Trong căn nhà sàn ở bản Thẳm, chúng tôi được mời dùng bữa cùng người dân. Giữa mâm cơm là đĩa xôi ngũ sắc tượng trưng cho âm dương, ngũ hành và tình đoàn kết của cộng đồng người Lự. Bên cạnh xôi là món “xà sủm” được chế biến từ thịt nạc băm nhỏ, trộn gia vị rồi hấp chín; “pa pỉnh” là cá nướng, còn “pa ép” là cá vùi tro. Mỗi món ăn có cách chế biến và hương vị riêng, gắn với những kinh nghiệm được tích lũy trong đời sống của người Lự qua ngàn đời nay.

Nghề đan lát gùi đeo, giỏ đựng cơm của người Cống

Ngược dòng Đà giang, chúng tôi tìm về bản Láng Phiếu (xã Mường Tè), nơi những nếp nhà sàn nép mình giữa núi rừng, lưu giữ câu chuyện về một cộng đồng đã bao đời gắn bó với miền biên viễn. Bản tái định cư ở Láng Phiếu hiện nay có khoảng 170 hộ dân với gần 700 nhân khẩu, cuộc sống đang từng ngày đổi thay.

Trong câu chuyện với bà Lý Thị Giống, người dân bản Láng Phiếu, chúng tôi được biết, cuộc sống truyền thống của người Cống chủ yếu dựa vào làm nương và chăn nuôi. Người Cống nổi tiếng có đôi bàn tay khéo léo trong nghề đan lát, từ những chiếc chiếu mây nhuộm đỏ đến gùi đeo, giỏ đựng cơm, rương hòm bằng tre nứa. Những vật dụng mộc mạc ấy không chỉ phục vụ đời sống mà còn phản ánh sự thích nghi, óc sáng tạo của con người trước điều kiện tự nhiên nơi núi rừng.

Trích đoạn Tết Ngô của dân tộc Cống tại Lai Châu. Ảnh: BẢO NGÂN 

 

Đời sống cộng đồng người Cống còn được bồi đắp bởi những quy ước, tập tục riêng, trong đó tập tục ở rể được thực hiện nghiêm ngặt và đặc biệt chuyện ly hôn là điều cấm kỵ. Trong phong tục ấy, một cuộc hôn nhân không chỉ là chuyện riêng của đôi trẻ mà còn là hành trình gắn bó, vun đắp tình thân giữa hai gia đình. Người con gái sau khi kết hôn búi tóc ngược lên đỉnh đầu, một dấu hiệu nhận biết người đã có chồng.

Bà Lý Thị Giống cho biết, hằng năm vào tháng ba âm lịch, trước mùa gieo hạt, người Cống tổ chức lễ cúng bản để cầu mong mùa màng thuận lợi, cuộc sống yên ổn. Những lối vào bản được dựng cổng, chăng dây, cắm dấu hiệu kiêng kỵ; trong ngày đó, người ngoài không được vào bản. Không gian sinh hoạt thường nhật tạm lắng lại, nhường chỗ cho nghi lễ chung, nơi mỗi thành viên cùng hướng về sự bình an của cộng đồng.

Trong những dịp lễ, tết và đặc biệt là đám cưới, tiếng hát, điệu múa của người Cống lại làm rộn ràng bản làng. Cuộc hát đối đáp giữa nhà trai và nhà gái ở chân cầu thang trước khi đón dâu lên nhà không chỉ là một màn giao duyên mà còn giống như cuộc thi tài bằng lời ca, thể hiện sự khéo léo, duyên dáng của người tham gia. Giữa núi rừng, những câu hát nối nhau như nhịp cầu đưa người với người đến gần hơn, khiến phong tục không nằm im trong ký ức mà tiếp tục sống trong sinh hoạt cộng đồng.

Lễ mừng lúa mới của người Mảng ở Nậm Xẻ

Ở bản Nậm Xẻ (xã Pa Tần), nét đẹp văn hóa của người Mảng lại hiện lên theo một góc nhìn khác. Trên những bộ áo cánh xẻ ngực, chân váy dài, khăn choàng và những đồng bạc, đồng xu trang trí, bản sắc người Mảng được thể hiện qua sắc màu và sự tỉ mỉ của đôi bàn tay. Những chiếc khăn đội đầu, dây cuốn tóc rực rỡ làm nổi bật vẻ duyên dáng của người phụ nữ.

Với người Mảng, văn hóa còn hiện diện trong những nghi lễ gắn với vòng đời và lao động sản xuất. Lễ mừng lúa mới là dịp tạ ơn đất trời đã ban cho mùa màng, gửi gắm mong ước về những vụ mùa no đủ. Nghi lễ vào nhà mới cũng mang ý nghĩa đặc biệt. Theo ông Pàn A Đao, người dân bản Nậm Xẻ, trong 3 ngày đầu về nhà mới, người Mảng kiêng không cho người lạ vào nhà, bởi quan niệm rằng làm như vậy sẽ giữ được sức khỏe và may mắn cho gia đình.

(còn nữa)