Lễ hội Gióng là kịch trường dân gian rộng lớn với hàng nghìn vai diễn, thể hiện theo một kịch bản đã được chuẩn hóa từ thời nhà Lý. Tái hiện đoàn quân theo Thánh Gióng ra trận có các vai diễn: Quân chính quy của triều đình Hùng Vương, trai tráng, trẻ mục đồng, muông thú... tương ứng với những tên gọi khác nhau. Trong đó, đội quân lính cận vệ của Thánh Gióng được gọi là đội Phù giá. 

Đội Phù giá ở lễ hội Gióng đền Phù Đổng. Ảnh: QUỐC VƯỢNG 

Anh Nguyễn Kim Nhân (30 tuổi) có hơn 3 năm vào vai Phù giá của lễ hội quê hương, chia sẻ: “Đội Phù giá gồm 120 thanh niên vạm vỡ, khỏe mạnh. Chúng tôi mình trần, đóng khố, đầu đội mũ hình quả dưa tượng trưng cho đất, vai đeo túi bán nguyệt tượng trưng cho trời. Mỗi người mang một chiếc quạt giấy với ý nghĩa: Binh khí là những vật dụng gần gũi, dân dã. Quạt có thể xòe ra, cụp vào theo hiệu lệnh của người chỉ huy, thể hiện tính biến hóa của binh khí. Chỉ huy đội Phù giá là hai người đàn ông dày dạn kinh nghiệm hành lễ, gọi là Ông Xướng, cầm trống lệnh và Ông Xuất, cầm thanh la”.

Trong lễ hội, đội Phù giá thực hiện nghi thức rước nước (ngày 8 tháng Tư âm lịch), với ý nghĩa binh lính rửa và tôi luyện khí giới, chuẩn bị chu đáo các công việc hậu cần trước cuộc chiến. Ngày chính hội (mồng 9 tháng Tư âm lịch), đội Phù giá thực hiện một nghi thức quan trọng: Kéo xe long mã, tượng trưng cho hình ảnh ngựa sắt của Thánh Gióng ra trận. Xe long mã là tượng ngựa lớn màu trắng với đủ yên cương, bành, giáp, nhạc; đặt trên khung 4 bánh xe gỗ; có 2 dây thừng lớn dài khoảng 20m mỗi dây để kéo. Đi cùng xe là hệ thống cờ, tán, lọng màu sắc lộng lẫy. Trên đoạn đường hành lễ dài khoảng 6km, đội Phù giá hòa cùng các vai diễn, đoàn rước khác, kéo xe long mã bằng những bước đi, sải chạy khỏe khoắn, dũng mãnh, hiên ngang. Tiếng trống, chiêng, thanh la vang rền, tiếng hò reo, hiệu lệnh huyên náo và dứt khoát, tiếng bánh xe long mã rầm rập lăn trên những dặm đường khiến bất kỳ ai xem hội cũng chung một cảm nhận. Đó là sức mạnh vô địch, thiêng liêng của Phù Đổng Thiên Vương, của những chiến binh tinh nhuệ đã thấm nhuần hào khí quê hương, đất trời. 

Cùng người thân đi xem hội, chị Nguyễn Thị Thảo (43 tuổi, quê ở tỉnh Bắc Ninh) cho biết: “Tôi thích xem và tìm hiểu về lễ hội Gióng từ khi về làm dâu nơi đây. Trong đời sống hiện đại ngày nay, lễ hội Gióng với những lớp trầm tích và ý nghĩa sâu xa, vẫn luôn giáo dục chúng ta về lịch sử, văn hóa, hun đúc lòng yêu nước và niềm tự hào dân tộc; đồng thời giúp mỗi người soi chiếu và hoàn thiện nhân cách bản thân”.