Thăm Đại đội trưởng Đại đội Ký Con

Trong căn nhà trên con ngõ nhỏ phố Thụy Khuê (Hà Nội), cụ Lê Phú, nguyên Đại đội trưởng Đại đội Ký Con, nay đã hơn 100 tuổi nhưng vẫn minh mẫn. Nhắc về một thời Cô Tô với cụ không chỉ là ký ức mà cả những tình cảm với quê hương xứ sở, với đồng đội vào sống ra chết. Cô Tô, đó không chỉ là một địa danh, đó là nơi cụ để lại gần như tuổi thanh xuân, cũng là nơi mở đầu chuỗi năm tháng tù đày kéo dài gần 9 năm sau khi cụ bị thực dân Pháp bắt. Đó là nơi nhiều đồng đội của cụ đã nằm xuống mãi mãi.

Cụ Lê Phú (trong cùng, bên phải) cùng người thân, năm 2026. Ảnh: THANH NHÀN 

Ký ức về phiên tòa quân sự của Pháp vẫn còn nguyên trong trí nhớ người lính già. Trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Lê Phú từng phục vụ trong lực lượng hải quân Pháp nên được đào tạo bài bản về quân sự nói chung, tàu chiến của Pháp nói riêng, nhưng cũng chính những kiến thức ấy sau này lại được dùng để chiến đấu cho độc lập dân tộc. Cụ kể, khi bị đưa ra xét xử, quân Pháp quy kết: "Mày học của Pháp mà lại cầm súng chống Pháp". Theo hồ sơ di tích, thực dân Pháp đã tuyên án tử hình đối với Đại đội trưởng Lê Phú và Trung đội trưởng Nhâm Ngọc Bình. Sau đó, nhờ tình hình thay đổi, bản án được giảm xuống tù chung thân khổ sai.

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Cô Tô vẫn nằm dưới sự chiếm đóng của quân Pháp. Từ đảo Cát Bà, Đại đội Ký Con nhận nhiệm vụ tiến công giải phóng đảo. Ban đầu đơn vị đã chuẩn bị một phương án tác chiến khá kỹ lưỡng sau khi cử trinh sát bí mật ra đảo nắm tình hình. Tuy nhiên, khi đang trên đường xuất quân, Bộ tư lệnh miền Duyên hải yêu cầu phải quay về để chờ phối hợp tiến công cùng đồn Vạn Hoa. Đại đội Ký Con lập tức chấp hành mệnh lệnh, dù điều đó đồng nghĩa với việc đánh mất yếu tố bất ngờ.

Ít ngày sau, một mệnh lệnh mới được ban ra: Phải lập tức tiến công Cô Tô. Lần này, mọi khó khăn gần như dồn lại cùng lúc. Thời gian quá gấp rút, đổ bộ lên đảo xa đất liền, khí giới nặng, phương tiện không có, điều kiện thời tiết phức tạp... Từ Quan Lạn, Minh Châu đến Cô Tô, những người dân vùng biển đã âm thầm góp sức cho cuộc hành quân mà họ hiểu rằng có thể sẽ không trở lại. 21 giờ ngày 13-11-1945, 4 chiếc thuyền chở lực lượng Đại đội Ký Con áp sát đảo Cô Tô. Khi đến gần đảo, từ xa đã xuất hiện ánh đèn của một chiến hạm Pháp vừa được điều tới tăng viện. Thế trận hoàn toàn thay đổi. Đúng nửa đêm, phát súng hiệu đầu tiên vang lên từ khẩu súng phóng lựu của chiến sĩ Bùi Văn Ngoạn nhưng quân Pháp đã có sự chuẩn bị. Từ ngoài khơi, chiến hạm liên tục dùng đèn pha quét sáng toàn bộ khu vực, đồng thời bắn pháo sáng hỗ trợ hỏa lực trên đảo. Trong ánh sáng trắng lạnh ấy, từng đợt xung phong của quân ta đều bị hỏa lực đối phương chặn lại. Những người lính lần lượt ngã xuống. Đào Duy Hạnh bị đạn xuyên qua đầu nhưng trước khi trút hơi thở cuối cùng vẫn kịp trao khẩu súng ngắn cho đồng đội và hô vang: "Việt Nam độc lập muôn năm!"... Đến gần sáng, Đại đội trưởng Lê Phú buộc phải ra lệnh rút quân. Cuộc chiến còn kéo dài thêm nhiều ngày giữa rừng đảo trước khi phần lớn lực lượng bị quân Pháp bắt giữ. Trận đánh khiến 17 cán bộ, chiến sĩ và một người dân dẫn đường hy sinh; 22 cán bộ, chiến sĩ bị bắt và bị đày vào các nhà tù của thực dân Pháp; chỉ còn 12 người vượt biển trở về Cát Bà.

Trận đánh tuy thất bại về quân sự nhưng không thất bại về tinh thần. Trận đánh đã thể hiện ý chí tiến công địch, khí tiết và lòng dũng cảm của Đại đội Ký Con; đồng thời trở thành bài học lớn về tinh thần chấp hành kỷ luật và ý chí bảo vệ chủ quyền biển, đảo trong những ngày đầu nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa vừa ra đời.

Hơn 80 năm, di tích Đồn Cao vẫn lặng lẽ chờ được đánh thức

Sau câu chuyện kể của cụ Lê Phú, chúng tôi trở lại Đồn Cao trong một buổi trưa đầy nắng. Con đường lên di tích len giữa những tán phi lao và cây rừng. Đồn Cao vắng bóng người. Không có một đoàn khách du lịch, không có tiếng hướng dẫn viên, cũng không có những nhóm học sinh tìm hiểu lịch sử như ở nhiều "địa chỉ đỏ" khác.

 Phần còn lại của nền móng Đồn Cao.

Trên đỉnh đồi, dấu tích của trận đánh năm xưa chỉ còn lại nền móng gạch cũ của đồn, nước lõng bõng lẫn với cỏ và lá mục lỏng chỏng, vài đoạn giao thông hào đã phủ đầy rêu, chỉ còn nhìn thấy như miệng cống bỏ lâu ngày. Nếu không được giới thiệu trước, thật khó để hình dung nơi đây từng là chiến địa khốc liệt, từng diễn ra một trong những trận đánh bi tráng nhất những ngày đầu đất nước vừa giành được độc lập, nơi 17 chiến sĩ Đại đội Ký Con đã ngã xuống trong đêm 13-11-1945. 

Ông Bùi Văn Điển, Chủ tịch UBND xã Cô Tô giai đoạn 1980-1994, là một trong những người gắn bó lâu năm với hòn đảo. Ra Cô Tô từ năm 1978, khi hòn đảo còn rất nhiều khó khăn, ông được những người đi trước kể lại câu chuyện về trận đánh Đồn Cao. Những câu chuyện ấy theo ông suốt nhiều chục năm công tác và trở thành niềm tự hào của người dân đảo. Theo ông Điển, Đồn Cao không đơn thuần là nơi ghi dấu một trận đánh. Đó là minh chứng cho ý chí bảo vệ biển, đảo ngay từ những ngày đầu đất nước giành được độc lập. Những người lính Đại đội Ký Con đã ra đảo trong điều kiện vô cùng thiếu thốn, biết rõ tương quan lực lượng chênh lệch nhưng vẫn nhận nhiệm vụ. Chính tinh thần ấy đã góp phần tạo nên truyền thống cách mạng của quân và dân Cô Tô. "Thế hệ trẻ hôm nay cần biết câu chuyện ấy. Muốn vậy thì di tích phải được gìn giữ và kể lại bằng chính không gian của nó", ông Điển bày tỏ.

Đó cũng là suy nghĩ của nhiều người dân trên đảo. Bởi một di tích lịch sử không chỉ là những viên gạch cũ hay một bể nước còn sót lại. Giá trị lớn nhất của di tích nằm ở khả năng kết nối quá khứ với hiện tại, để mỗi người khi đặt chân đến có thể hình dung được những gì đã diễn ra trên chính mảnh đất ấy.

Ngay dưới chân con dốc dẫn lên Đồn Cao là ngôi nhà của ông Nguyễn Thành Trung, quê Thái Bình (trước đây), nhiều năm sinh sống trên đảo. Ông Trung cho biết, địa phương và TP Quảng Ninh vẫn quan tâm đến di tích, nhất là vào các dịp lễ lớn, ngày kỷ niệm hay những đợt sinh hoạt chính trị. Khi đó, các cơ quan, đoàn thể và LLVT thường tổ chức dâng hương, vệ sinh khuôn viên để giữ gìn cảnh quan. "Bình thường gần như không ai lên đây. Thậm chí, không ít khách du lịch hỏi đường lên Đồn Cao, nhưng ít phút sau vội vàng quay xuống vì nhầm đường lên Hải đăng Cô Tô”, ông Trung nói.

Khi trò chuyện với chúng tôi, đồng chí Lê Ngọc Hân, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND Đặc khu Cô Tô bày tỏ mong muốn khu di tích và trận đánh Đồn Cao được biết đến nhiều hơn. Khi nhắc đến Cô Tô, phần lớn du khách nghĩ đến những bãi biển đẹp, những cung đường ven biển hay ngọn hải đăng nổi tiếng. Nhưng nếu chỉ có du lịch nghỉ dưỡng, Cô Tô sẽ thiếu đi một chiều sâu văn hóa-lịch sử vốn là yếu tố tạo nên sức sống bền vững cho một điểm đến. Đồn Cao có đầy đủ điều kiện để trở thành một "địa chỉ đỏ" của vùng biển Đông Bắc. Đáng tiếc, một địa danh từng ghi dấu máu xương của những chiến sĩ cách mạng lại chưa thực sự hiện diện trong hành trình khám phá của phần lớn du khách.