Phóng viên (PV): Nhìn lại chặng đường bảo tồn và phát huy giá trị DSVH Việt Nam, ông đánh giá như thế nào về những thành tựu nổi bật cùng những chuyển biến trong nhận thức và hành động của toàn xã hội đối với lĩnh vực này?

PGS, TS Đặng Văn Bài: Công tác bảo tồn và phát huy giá trị DSVH Việt Nam được Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt nền móng từ Sắc lệnh số 65 ngày 23-11-1945, sau đó tiếp tục được cụ thể hóa qua Nghị định số 519-TTg ngày 29-10-1957 quy định thể lệ về bảo tồn cổ tích do Thủ tướng Phạm Văn Đồng ký. Đặc biệt, Luật DSVH ban hành năm 2001, sau đó được sửa đổi, bổ sung vào các năm 2009 và 2024 đã từng bước hoàn thiện hành lang pháp lý cho lĩnh vực DSVH. Cùng với đó là Hội nghị Văn hóa toàn quốc ngày 24-11-2021 và gần đây nhất là Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7-1-2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam là những dấu mốc quan trọng, thể hiện bước tiến lớn trong nhận thức của toàn xã hội, trước hết là sự hoàn thiện ngày càng đồng bộ của hệ thống pháp luật về DSVH.

PGS, TS Đặng Văn Bài. Ảnh: THÀNH CƯỜNG

Việt Nam hiện tham gia nhiều công ước quốc tế quan trọng của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) như Công ước năm 1972, Công ước năm 2001, Công ước năm 2003, Công ước năm 2005 và tiếp thu các nội dung trong Tuyên bố Nara về tính xác thực của di sản. Đáng chú ý, tại Hội nghị DSVH châu Á-Thái Bình Dương năm 2026, Việt Nam có đóng góp thông qua Tuyên bố Hà Nội, góp phần bổ sung, hoàn thiện nhận thức quốc tế về tính xác thực của DSVH. 

Đến nay, Việt Nam có 9 DSVH và thiên nhiên thế giới, cùng với 17 DSVH phi vật thể được UNESCO ghi danh và hệ thống các DSVH, di sản tư liệu khu vực châu Á-Thái Bình Dương. Những kết quả này không chỉ làm phong phú thêm kho tàng DSVH nhân loại mà còn góp phần làm đẹp hình ảnh đất nước, nâng cao vị thế, thương hiệu quốc gia. Quan điểm bảo tồn và phát huy DSVH dựa vào cộng đồng, coi cộng đồng là chủ thể ngày càng được nhìn nhận rộng rãi. Cơ chế hợp tác công tư được mở rộng sang lĩnh vực văn hóa và DSVH, tạo điều kiện huy động thêm nguồn lực xã hội cho bảo tồn và phát huy giá trị DSVH...

PV: Bên cạnh những thành tựu nổi bật, thực tế cho thấy ở một số địa phương vẫn tồn tại tình trạng thương mại hóa di sản, thậm chí làm biến dạng không gian và giá trị DSVH. Theo ông, làm thế nào để giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển?

PGS, TS Đặng Văn Bài: Đây là vấn đề muôn thuở, không chỉ Việt Nam mà nhiều quốc gia trên thế giới cũng gặp phải. Khi xác định DSVH là nguồn lực, động lực cho phát triển thì phải có cơ chế để khai thác hợp lý, bảo đảm hài hòa giữa bảo tồn và phát triển. Điều quan trọng là phải kiểm soát hoạt động thương mại hóa, tránh tình trạng khai thác bằng mọi giá, gây tổn hại hoặc làm biến dạng di sản. Trong một số trường hợp, yêu cầu bảo tồn phải được đặt lên hàng đầu. Tuy nhiên, cũng có những trường hợp phải tính toán, cân đối giữa yêu cầu bảo tồn và phát triển, chấp nhận điều chỉnh một số phương án để bảo đảm sự tương thích. Vì vậy, không thể có một công thức chung áp dụng cho tất cả di sản, việc xử lý phải căn cứ vào giá trị, tính chất và điều kiện cụ thể của từng trường hợp.

Rước thuyền rồng trên sông Sào Khê thuộc Di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới Tràng An (Ninh Bình). Ảnh: MINH DƯƠNG 

Việt Nam đã có sự phân loại di tích, di sản theo các cấp độ như di sản thế giới, di tích quốc gia đặc biệt, di tích quốc gia và di tích cấp tỉnh, thành phố. Mỗi loại cần có cách thức quản lý, bảo vệ phù hợp. Đối với những di tích mới được kiểm kê, chưa được xếp hạng, có thể vận dụng cách tiếp cận linh hoạt hơn, không nên áp dụng một cách cứng nhắc. Điều quan trọng nhất là phải tôn trọng DSVH. Bảo tồn DSVH không phải là "cất vào tủ kính" mà còn hướng tới phục vụ phát triển. Ngược lại, phát triển phải tạo ra nguồn lực để đầu tư trở lại cho công tác bảo tồn DSVH. Trong mối quan hệ đó, cần đặt DSVH và con người vào vị trí trung tâm của mọi quyết sách. 

PV: Theo ông, chúng ta cần làm gì để hoàn thành nhiệm vụ hình thành một số đô thị di sản, phát triển kinh tế di sản, góp phần hoàn thiện hệ sinh thái văn hóa, như Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã đặt ra?

PGS, TS Đặng Văn Bài: Đối với việc hình thành các đô thị di sản, thực tế chúng ta đã có những đô thị mang đặc trưng như Phố cổ Hội An, Quần thể di tích Cố đô Huế. Trong quy hoạch phát triển các thành phố đó, cần tính toán hài hòa giữa bảo tồn và phát triển, xác định rõ khu vực lõi cần được giữ nguyên, khu vực chuyển tiếp và khu vực đô thị mới. Cách tiếp cận này giúp bảo vệ những giá trị cốt lõi của di sản, đồng thời tạo không gian cho đô thị phát triển. Bên cạnh đô thị di sản, cần quan tâm bảo tồn các DSVH làng và cần nhìn nhận những ngôi làng cổ như một hệ sinh thái di sản, bao gồm cả yếu tố tự nhiên, DSVH vật thể, DSVH phi vật thể và các hoạt động của con người. 

Đối với phát triển kinh tế di sản, theo tôi, các địa phương nên xây dựng đề án tổng thể, tích hợp giữa kinh tế di sản và công nghiệp văn hóa. Trong quá trình triển khai, cần phát huy mô hình hợp tác công tư, huy động sự tham gia của Nhà nước, cộng đồng, doanh nghiệp và các nhà khoa học. Nếu 4 chủ thể này cùng trao đổi, bàn bạc, tìm kiếm giải pháp và chung tay thực hiện thì sẽ tạo được cơ sở để giải quyết những vấn đề đặt ra trong bảo tồn, phát huy giá trị di sản và phát triển kinh tế di sản.

PV: Làm thế nào "biến di sản thành tài sản", để DSVH thực sự trở thành một động lực quan trọng phát triển đất nước, thưa ông?

PGS, TS Đặng Văn Bài: Trước hết, cần hiểu “biến di sản thành tài sản” không phải bán di sản hay khai thác bằng mọi giá. Đó là chuyển từ cách nhìn di sản như một khoản chi bảo tồn sang coi di sản là nguồn vốn đặc biệt, có khả năng tạo ra sản phẩm, dịch vụ và giá trị gia tăng. 

Điều tôi mong muốn là nhận thức của xã hội về giá trị DSVH ngày càng sâu sắc hơn. Cần kết hợp bảo tồn DSVH với sáng tạo để hình thành những chuỗi sản phẩm văn hóa có giá trị gia tăng, phát triển kinh tế di sản, qua đó tạo ra nguồn lực mới tái đầu tư cho công tác bảo tồn. Việc lựa chọn mô hình quản lý cũng cần linh hoạt, có thể là mô hình quản lý công tư, Nhà nước quản lý, cộng đồng chủ quản hoặc đồng quản lý. 

Tôi mong muốn nhận thức xã hội không chỉ dừng lại ở việc hiểu vai trò của DSVH mà phải đi sâu hơn vào việc nhận diện, khai thác và phát huy các giá trị di sản để phục vụ cộng đồng. Khi cộng đồng nhận thức rằng họ được hưởng lợi từ chính di sản, họ sẽ có trách nhiệm hơn trong việc gìn giữ, bảo vệ và chủ động đấu tranh chống lại những hành vi xâm hại di sản. Đó cũng là nền tảng quan trọng để DSVH được bảo tồn, trao truyền và phát huy giá trị bền vững qua các thế hệ.

PV: Trân trọng cảm ơn ông!