Cộng sắc cho khảm xà cừ Gò Công

Khi nghề truyền thống cần một cách nhìn mới

Khảm xà cừ là một nghề thủ công truyền thống có từ lâu đời ở Việt Nam. Đó là kỹ thuật người nghệ nhân dùng những mảnh xà cừ gắn lên bề mặt đồ vật để tạo nên các sản phẩm mỹ nghệ tinh xảo, giàu tính thẩm mỹ. Nếu ở miền Bắc, nhắc đến khảm xà cừ là nhắc đến làng Chuôn Ngọ (xã Chuyên Mỹ, Hà Nội), thì ở miền Nam, Gò Công từ lâu đã là vùng đất có truyền thống gắn bó với nghề này, góp phần làm nên một nét riêng của đời sống thủ công địa phương.

Khi bắt tay vào tìm chủ đề cho đồ án truyền thông, nhóm sinh viên năm 4 ngành Truyền thông Đa phương tiện (Trường Đại học FPT TP Hồ Chí Minh) nhận ra khảm xà cừ là loại hình thủ công nổi bật, nhưng vẫn còn khá xa lạ với giới trẻ. Bạn Võ Thị Thùy Trang, đại diện nhóm sinh viên chia sẻ: "Nhiều bạn trẻ chưa thực sự quan tâm, cũng chưa tham gia nhiều vào việc sáng tạo, làm mới hình ảnh của chất liệu truyền thống này".

Qua khảo sát và phỏng vấn các bạn cùng trường, nhóm nhận thấy phần lớn các bạn đều gắn khảm xà cừ với những cụm từ như “truyền thống”, “người lớn tuổi”, “lạc hậu”. Nhưng khi được nhìn miếng xà cừ nguyên bản, nhiều người lại trầm trồ về vẻ đẹp và khả năng chuyển màu của nó dưới ánh sáng.

Xà cừ bị xem là "lỗi mốt" vì lâu nay người ta vẫn nhìn nó trong khung hình quá quen thuộc, nên nếu thay đổi lăng kính tiếp cận, xà cừ có thể "chạm" tới giới trẻ, trước hết vì vẻ lấp lánh và tính độc bản của nó. Bởi không có hai miếng xà cừ nào giống hệt nhau, mỗi mảnh đều có cách bắt sáng và chuyển sắc riêng. Trong một thế hệ trẻ thích sự khác biệt, bản thân đặc tính này của xà cừ đã gây sức hút. Chỉ cần được đặt vào không gian, hình ảnh mới, nó có thể trở thành một chất liệu rất hợp thời đại. Từ đó, nhóm xây dựng dự án "Khảm sắc Gò Công" với mong muốn tạo ra cách tiếp cận gần gũi, dễ hiểu hơn về khảm xà cừ.

Các bạn trẻ tham gia triển lãm.

Trong hành trình làm dự án, nhóm chọn quảng bá trên đa nền tảng mạng xã hội. Thay vì làm những video dài, nhiều thuyết minh, các bạn chia thông tin thành những đoạn ngắn, hình ảnh rõ, tập trung vào phần hấp dẫn nhất của xà cừ, từ độ óng ánh, sự chuyển màu, vẻ đẹp của từng mảnh vỏ ốc, vỏ trai dưới ánh sáng. Qua cách kể này, khảm xà cừ trở nên gần hơn, trực quan hơn và dễ dàng thu hút sự tò mò của nhiều người hơn. Nhóm không cố thuyết phục người xem rằng “đây là nghề truyền thống nên phải yêu quý”, mà để chính vẻ đẹp của xà cừ lay động lòng người.

Trong quá trình thực hiện, nhóm cũng tìm đến các nghệ nhân để hiểu kỹ hơn về nghề. Khi được tiếp xúc trực tiếp với người làm nghề, các bạn trẻ nhận ra xà cừ không chỉ đẹp ở bề mặt lấp lánh mà còn đẹp ở công phu phía sau. Một mảnh vỏ nhỏ, qua bàn tay người thợ có thể được mài, tỉa, ghép thành những chi tiết rất mảnh, rất tinh tế. Những điều đó khiến nhóm hiểu rằng khảm xà cừ còn là kết tinh của sự kiên nhẫn và nỗ lực rèn tay nghề qua nhiều năm tháng.

Từ đây, nhóm cũng nhận ra rằng nếu để giới trẻ tự tay làm khảm xà cừ theo cách truyền thống là điều khó do rào cản kỹ thuật và chi phí cao, đòi hỏi người làm phải có kinh nghiệm. Vì vậy, nhóm tổ chức một thử thách thiết kế dành cho giới trẻ, khuyến khích họ sáng tạo họa tiết xà cừ bằng đồ họa 2D. Cách làm này giúp xà cừ tiếp cận gần hơn với thẩm mỹ hiện đại, ngay cả những người không biết kỹ thuật khảm truyền thống vẫn có thể tham gia sáng tạo với chất liệu này. Cùng với sự giúp đỡ tận tình của các nghệ nhân làng nghề Gò Công, các bạn trẻ có thể yên tâm sáng tạo mà vẫn giữ được cái hồn của nghề.

Nhiều bạn trẻ yêu thích khu Nhập sắc, nơi các thiết kế khảm xà cừ bằng tác phẩm đồ họa 2D được trưng bày.

Kết thúc dự án "Khảm sắc Gò Công", nhóm đã tổ chức triển lãm trưng bày những nguyên liệu thô như vỏ ốc, vỏ trai, phôi gỗ và những đồ vật khảm quen thuộc để người xem hiểu nguồn gốc của xà cừ, đồng thời trưng bày những sản phẩm thiết kế xà cừ bằng đồ họa 2D. Ở đây, khảm xà cừ được nhóm hồi sinh trong không gian mới. Các bạn dùng đèn LED có màu tương tự với xà cừ để mô phỏng lại màu sắc và độ chuyển màu của xà cừ, giúp người xem hiểu rõ màu sắc và độ chuyển màu của nó.

Các bạn trẻ hào hứng làm móc khóa đính xà cừ tại khu Workshop Cộng sắc.

Ngoài ra, nhóm còn tạo ra khu vực để người tham gia làm móc khóa đính xà cừ. Người tham gia sẽ được cung cấp 1 phôi gỗ sau đó sẽ được tự tay pha keo theo tỷ lệ chuẩn, được lựa chọn và đính các mảnh xà cừ lên móc khóa theo ý thích, chờ keo khô và sẽ chà nhám cho mặt móc khóa để xà cừ được mịn và bắt sáng tốt.

Hoạt động này mang đến niềm thích thú bất ngờ khi biến loại chất liệu vốn ít khi thấy trở nên gần gũi và sống động ngay trong lòng bàn tay, vừa đậm chất văn hóa truyền thống của Việt Nam, vừa thể hiện cá tính riêng khiến ai nấy đều hào hứng và hy vọng vào những buổi trải nghiệm tiếp theo.

Workshop khu Cộng sắc là nơi làm móc khóa đính xà cừ.

Sau dự án, theo bạn Thùy Trang, cách nhìn của nhiều bạn trẻ về khảm xà cừ Gò Công đã không còn dừng ở sự tò mò. Nhiều người bắt đầu nghĩ đến chuyện ứng dụng nó vào thiết kế, vào đời sống và các dự án cá nhân. Từ chỗ thấy xưa cũ, nhiều bạn trẻ bắt đầu nhận ra xà cừ đẹp và thú vị, có tiềm năng ứng dụng và đáng để tìm hiểu thêm. Điều mà dự án làm được, có lẽ sẽ không tạo ra sự thay đổi lớn ngay lập tức mà đã góp phần mở ra một cách nhìn khác về khảm xà cừ.

Dự án "Khảm sắc Gò Công" giúp giới trẻ nhận ra rằng những gì thuộc về truyền thống không phải là cũ kỹ và lỗi thời. Nếu đến với truyền thống bằng sự trân trọng và lòng cầu thị, các bạn trẻ ngày hôm nay hoàn toàn có thể làm cho những giá trị cũ tiếp tục tỏa sáng trong đời sống hiện đại.