Trở lại làng cổ Đường Lâm vào một ngày nắng nhẹ, vừa bước qua cổng làng Mông Phụ, tôi đã ấn tượng bởi không khí nhộn nhịp rất riêng ở đây. Dọc theo những con ngõ uốn lượn, đâu đâu cũng bắt gặp hình ảnh người dân bận rộn bên những đĩa chè lam dẻo thơm, ngạt ngào mùi gừng ấm. Khi đi ngang qua một quán nước nhỏ ven đường, tôi bắt gặp rất đông du khách thập phương đang quây quần bên bàn trà. Ai nấy đều thích thú thưởng thức từng miếng chè lam dẻo thơm, ngọt thanh bên chén trà nóng hổi. Món quà quê ấy tuy đơn sơ nhưng lại có sức hút lạ kỳ, khiến thực khách chỉ cần nếm thử một lần là nhớ mãi, rồi hào hứng chọn mua để làm quà cho người thân, bạn bè.

Càng đi sâu vào trong làng, ngắm nhìn những gian bếp nghi ngút khói và những khoảng sân phủ đầy bột nếp, tôi mới thấy rất nhiều gia đình ở Đường Lâm cùng làm chè lam. Dường như món bánh này không dừng lại ở một thức quà quê giản dị, mà đã trở thành nghề truyền thống lâu đời, gắn liền với nếp sống của người dân nơi dây. Dù nhịp sống hiện đại có muôn vàn thức quà mới lạ, vị chè lam mộc mạc ở Đường Lâm vẫn giữ một vị trí đặc biệt trong lòng du khách mỗi khi có dịp ghé thăm.

Công đoạn cắt chè lam thành miếng nhỏ. 

Trong chuyến dạo quanh làng, tôi dừng chân ghé thăm gian nhà cổ của bà Lã Thị Thảo. Vừa đóng bánh cho khách, bà Thảo vừa nhiệt tình chia sẻ về việc bén duyên với nghề. Bà kể: ”Gia đình bà gắn bó với mẻ chè, nồi mật mấy chục năm nay rồi. Ngày trước chè lam chỉ làm ăn Tết thôi, nhưng từ ngày Đường Lâm làm du lịch, khách về đông nên bà với các hộ trong làng lại miệt mài quanh năm để có bánh mới phục vụ du khách”.

Ngỏ ý muốn tìm hiểu sâu hơn, tôi may mắn được bà Thảo cho quan sát trực tiếp quy trình làm một mẻ chè lam thủ công ngay tại gian bếp. Vừa nhanh tay chuẩn bị nguyên liệu, bà Thảo vừa tỉ mỉ giải thích cho tôi từng công đoạn. Bà chia sẻ, chất lượng miếng bánh phụ thuộc hoàn toàn vào sự cẩn trọng ngay từ khâu chọn gạo chọn lạc: “Gạo nếp phải chọn loại nếp cái hoa vàng thật ngon, thật thơm thì khi làm thành bột, bánh mới giữ được độ dẻo và dậy mùi. Lạc cũng phải chọn loại hạt đẹp, rang vừa tới lửa mới giữ được độ giòn, độ thơm”.

Từ những hạt nếp đã tuyển chọn, bà đem nổ thành bỏng ống rồi nghiền thành lớp bột mịn màng. Trên bếp lửa hồng, hỗn hợp đường, gừng và mạch nha được bà đun sôi đến khi ngả màu vàng sánh. Ngay khi nhấc nồi xuống, bà Thảo nhanh tay trút bột nếp vào, liên tục đảo và nhào cùng lạc rang sao cho khối bột đạt độ dẻo quánh, mịn màng mà không vón cục. Khối bánh dẻo thơm sau đó được dàn phẳng trên khuôn ép, phủ thêm lớp bột áo rồi mới cắt thành từng miếng nhỏ vừa ăn.

Bà Thảo tỉ mỉ đóng từng hộp chè lam. 

Trực tiếp chứng kiến từng thao tác thuần thục của bà Thảo, tôi mới hiểu nghề này đòi hỏi sự khéo léo và nhạy bén đến nhường nào. Người thợ không thể chỉ dập khuôn theo một công thức cố định, mà phải dựa vào kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm tháng để cảm nhận và điều chỉnh cho phù hợp. Từng chi tiết nhỏ trong mẻ bánh cũng được cân đo linh hoạt theo khẩu vị của thực khách, giúp món ăn truyền thống luôn giữ trọn sức hút theo thời gian.

Theo năm tháng, những gian bếp làm chè lam ở Đường Lâm vẫn miệt mài đỏ lửa mỗi ngày. Với mỗi người dân nơi đây, làm chè lam vừa là cách giữ gìn nếp nhà, vừa là niềm vui khi mang món quà quê ấm áp đến với du khách phương xa. Ẩn trong từng miếng bánh dẻo thơm ấy chính là trọn vẹn sự chỉn chu và tấm lòng mến khách của những con người làng cổ.