Chủ động phòng chống bệnh giun xoắn

Vừa qua, dịch giun xoắn đã xảy ra ở một đơn vị đóng quân tại biên giới Việt-Lào, thuộc tỉnh Điện Biên, nguyên nhân được xác định do bộ đội ăn món lạp, tiết canh lợn. Sau vụ dịch, cơ quan chức năng đã tiến hành xét nghiệm, kiểm tra sức khỏe 136 cán bộ, chiến sĩ khu vực Điện Biên, kết quả cho thấy, tỷ lệ người nhiễm ấu trùng giun xoắn lên tới 28,67%. Để phòng chống bệnh giun xoắn có hiệu quả, bài viết này xin cung cấp một số thông tin về bệnh giun xoắn.

Bệnh giun xoắn là bệnh lây truyền giữa động vật với động vật và lây qua người theo đường ăn uống, khá phổ biến trên thế giới. Tỷ lệ người mắc bệnh giun xoắn phụ thuộc vào tập quán sinh hoạt, thói quen ăn uống cũng như truyền thống ẩm thực ở từng vùng, miền. Hàng năm, trên thế giới có khoảng 10.000 ca mắc và 0,2% số bệnh nhân bị tử vong. Ở Việt Nam, từ thập niên 70 (thế kỷ XX) đã phát hiện bệnh giun xoắn tại các tỉnh Yên Bái, Điện Biên, Sơn La, gần đây là tỉnh Thanh Hóa. Tính đến tháng 12/2012, toàn quốc có trên 120 người mắc, trong đó, 8 người đã tử vong. Hầu hết những người mắc bệnh giun xoắn đều có thói quen ăn những món chế biến từ thịt lợn không qua xào nấu như: lạp, nem chua, nem chạo…

Mầm bệnh: Giun xoắn có tên khoa học là Trichinella. Ấu trùng giun xoắn thường có trong thịt lợn, thịt chuột ở dạng nang kén. Khi ăn thịt sống hoặc thịt nấu chưa chín có chứa ấu trùng, vào môi trường a-xit dạ dày của người, nang kén sẽ bị vỡ ra và giải phóng ấu trùng. Từ dạ dày, ấu trùng di chuyển xuống ruột non khoảng 30-36 giờ và phát triển thành giun trưởng thành. Sau 5 ngày, giun cái bắt đầu đẻ ra ấu trùng mới. Trong vòng 4 tuần, giun cái đẻ khoảng 1.500 ấu trùng, sau đó giun cái và giun đực bị thải ra khỏi cơ thể qua đường tiêu hóa.

Ấu trùng giun xoắn sau khi sinh ra sẽ xâm nhập qua thành ruột vào hệ thống bạch huyết và tuần hoàn máu, theo dòng máu, chúng di chuyển đến các cơ vân như lưỡi, cơ hoành, cơ nhai, cơ liên sườn, cơ di chuyển mắt, cơ vùng gáy, bắp tay và các cơ cẳng chân. Ngoài cơ vân, cơ tim, não cũng bị ấu trùng xâm nhập và gây hiện tượng viêm nặng. Tại nơi khu trú, ấu trùng tiếp tục phát triển thành một nang kén (khoảng 17-21 ngày). Các nang kén có thể tồn tại 6 tháng đến vài năm, sau đó chết nếu không xâm nhập được vào dạ dày hoặc vật chủ tiếp theo qua đường thức ăn chưa được nấu chín.

Nguồn truyền bệnh: Giun xoắn cần từ 2 vật chủ trở lên để duy trì chu kỳ sống của chúng. Sau khi phát triển trong một vật chủ, chúng được lây lan tới vật chủ tiếp theo thông qua ăn phải thịt bị nhiễm ấu trùng. Giun xoắn thường lây truyền trong tự nhiên từ lợn đến lợn, chuột đến chuột và qua các loài động vật ăn thịt hoặc động vật ăn tạp khác, con người chỉ là vật chủ ngẫu nhiên.

Đường lây bệnh: Bệnh lây truyền qua đường tiêu hóa, do người bệnh ăn phải thịt sống hoặc thịt chưa nấu chín có chứa ấu trùng giun xoắn. Mức độ bệnh nặng, nhẹ phụ thuộc vào số lượng ấu trùng nhiễm trong cơ thể người bệnh, được chia thành 3 mức gồm: Mức độ nhẹ (nhiễm dưới 10 ấu trùng); mức độ vừa (khoảng 50-500 ấu trùng); mức độ nặng (trên 1.000 ấu trùng).

Giai đoạn ấu trùng giun xoắn ở ruột: (trong tuần đầu): Người bệnh có các triệu chứng chủ yếu là tiêu chảy, buồn nôn hoặc nôn, mệt mỏi, phát ban, có thể có ban xuất huyết (khoảng 20% người bệnh có triệu chứng này). Đôi khi người bệnh còn bị viêm ruột nặng do nhiễm lượng lớn ấu trùng giun xoắn.

Giai đoạn xâm nhập (giai đoạn ấu trùng di chuyển từ ruột vào hệ tuần hoàn và đến các cơ vân): Sau 2 tuần mắc bệnh, khoảng 91%  bệnh nhân có biểu hiện sốt và sốt cao vào tuần thứ 4; sau đó bị viêm đau cơ và yếu cơ, chân hoặc tay trở nên khó co duỗi, phù nề, nếu ấu trùng xâm nhập cơ hoành có thể gây khó thở. Ngoài ra, bệnh nhân có thể bị phù quanh hốc mắt, phát ban hoặc chấm xuất huyết, xuất huyết cận kết mạc, viêm kết mạc, sưng phù quanh đồng tử hoặc xuất huyết võng mạc. Bệnh nhân còn có thể bị tổn thương thần kinh trung ương với các biểu hiện viêm não-màng não, liệt khu trú, hôn mê hoặc rối loạn tâm thần.

Về lâm sàng: Phải có đồng thời ít nhất 3 trong số các triệu chứng: sốt, đau cơ, rối loạn tiêu hóa, phù mặt, tăng bạch cầu ái toan, xuất huyết cận kết mạc hoặc võng mạc.

Về xét nghiệm: Sinh thiết cơ bắp làm xét nghiệm tìm thấy ấu trùng giun xoắn hoặc xét nghiệm ELISA cho kết quả dương tính.

Về dịch tễ học: Dựa vào nguyên nhân ăn thịt bị nhiễm giun xoắn (xét nghiệm thịt có ấu trùng), ăn thịt lợn chưa nấu chín mà nguồn thịt lợn từ vùng có dịch.

Phương pháp điều trị: Có thể sử dụng thuốc Albendazole 14mg/kg cân nặng/ngày, chia 2 lần, uống trong 14 ngày. Ngoài ra, sử dụng thêm các thuốc chữa triệu chứng, sau 2 tuần bệnh nhân có thể khỏi bệnh.