Cây viết anh hùng, tô đời tươi xanh

Nặng lòng với nỗi đau hậu chiến

Hơn 50 năm cầm bút, dù ở vai trò nhà báo, nhà văn hay là “ông chủ” một bảo tàng, Minh Chuyên đều hướng ngòi bút, tấm lòng về đề tài hậu chiến. 

Những trang viết đầu tiên về chiến tranh của Minh Chuyên đơn giản là để ghi chép hiện thực, bày tỏ suy nghĩ và cảm xúc. Khi ấy, Minh Chuyên ở độ tuổi hai mươi, tham gia chiến đấu tại chiến trường Đông Nam Bộ, hòa mình vào cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước của dân tộc. 

Ở nơi chiến trường ác liệt, hy sinh của bộ đội ta không kể xiết. Có lần, Minh Chuyên đã thoát chết trong gang tấc. Đó là trên chuyến xe chở các thương binh từ trận địa về trung tâm điều trị, Minh Chuyên đổi chỗ cho một đồng chí có đôi chân bị trúng bom đang nát rữa, rỉ máu. Máy bay địch nhả đạn đúng vị trí Minh Chuyên vừa nhường chỗ. Ngồi giữa 4 đồng đội hy sinh, Minh Chuyên đau thương mà không làm gì được, chỉ nghĩ thầm "rồi sẽ đến lượt mình!".

Nhà báo, nhà văn, Anh hùng Lao động Minh Chuyên. Ảnh: HOÀNG LAM

Kể chuyện chiến trường, giọng ông lạc đi, mắt nhìn xa xăm và hai mi căng lên ghìm giữ những giọt nước. Ban ngày hành quân, chiến đấu, cấp cứu bộ đội; tối đến, dưới hầm ngủ, Minh Chuyên viết những câu chuyện chiến đấu, kỷ niệm chiến trường. Thực tế ở nơi lằn ranh sinh tử để lại trong người lính trẻ nhiều ám ảnh, suy nghiệm; rồi đề tài hậu chiến trở thành định mệnh nghiệp viết của Minh Chuyên: Nguyện cả đời làm việc để tri ân những đồng đội đã làm nên hòa bình.

Từ chiến trường trở về, Minh Chuyên dành tất cả tâm huyết, tài năng và sức lực làm báo, sáng tác về thương binh, liệt sĩ, người có công với cách mạng cùng những nỗi đau, oan khuất, thiệt thòi của họ sau chiến tranh.

Năm 1988, bút ký “Thủ tục làm người còn sống” của Minh Chuyên kể về hành trình gian nan của Trần Quyết Định-một quân nhân từng lạc đơn vị, bị báo tử nhầm về địa phương, tìm mọi cách để chứng minh mình chưa chết, đã gây chấn động dư luận xã hội. Như những nhà báo tận tâm, tận lực đi tìm sự thật, ông nhiều lần cùng Trần Quyết Định vào Nam, ra Bắc, làm việc với nhiều nhân chứng và cơ quan, đơn vị để giúp nhân vật xác minh lý lịch, thực hiện các thủ tục hành chính. 3 năm dõi theo, đồng hành với nhân vật là bao gian lao, cảm thương để ông hoàn thành tác phẩm. Cuối cùng, Trần Quyết Định cũng được công nhận là thương binh và hưởng chế độ, chính sách của Nhà nước. 

Ở vai trò đạo diễn phim tài liệu, một trong những tác phẩm ông dành nhiều tâm sức, xúc cảm thực hiện nhất là bộ phim “Bức thông điệp lịch sử” dài 52 tập, phát sóng trên Đài Truyền hình Việt Nam. Phim tái hiện trung thực mà nhân văn về hậu quả chiến tranh tàn khốc ở Việt Nam và Mỹ, cùng cuộc chiến thầm lặng thời bình để chữa lành những vết thương ấy. Nhà văn Minh Chuyên kể, không nghĩ bộ phim sẽ dài như vậy, bởi chỉ có ý tưởng sơ lược về phim khi sang Mỹ dự một hội thảo. Đồng cảm với nỗi đau của người Mỹ sau chiến tranh ở Việt Nam, ông đã dành 3 tháng ở lại nước Mỹ để tìm hiểu hoàn cảnh, câu chuyện của hơn 50 tướng lĩnh và cựu binh Mỹ. Tại Mỹ, với sự hỗ trợ của hai bạn văn, ông vừa phỏng vấn nhân vật, vừa quay phim; về Việt Nam lại hoàn thiện kịch bản, đạo diễn, hoàn thành phim trong hơn một năm sau đó. 

Nhà văn Minh Chuyên (ngoài cùng, bên phải) tiếp đón khách thăm Bảo tàng Tác phẩm hậu chiến tranh-Minh Chuyên, năm 2019. Ảnh do nhân vật cung cấp

Khi nghỉ hưu, nhà văn Minh Chuyên dần chuyển các sách báo, tài liệu về quê hương Thái Bình. Với mong muốn lưu lại cho bạn đọc ở mọi nơi những chứng tích, cảm nhận về hậu chiến tranh, nhắc nhở hậu thế mãi trân trọng hòa bình, năm 2012, nhà văn Minh Chuyên xây gian bảo tàng lưu giữ các tác phẩm của ông và nhiều tài liệu quý khác về chủ đề hậu chiến. Mục đích vô tư, trong sáng, hành động vì nhân nghĩa ấy đã lay động tình cảm của chính quyền và đông đảo người dân. Năm 2017, tỉnh Thái Bình đã cấp 1.500m² đất cùng một phần kinh phí; bạn bè và những nhà hảo tâm đã hỗ trợ ông xây dựng “Bảo tàng Tác phẩm hậu chiến tranh-Minh Chuyên” khang trang, ấm áp. Anh em, bạn bè ở địa phương giúp ông trông coi và tiếp đón hàng nghìn lượt khách tham quan Bảo tàng mỗi năm. Các đoàn tham quan thường là học sinh, sinh viên, giới văn bút, cựu chiến binh đến từ nhiều miền đất nước.

Hiện tại, trong các hoạt động của Bảo tàng, một việc quan trọng của nhà văn Minh Chuyên là rà soát nội dung, lựa chọn, biên tập các tác phẩm cho bộ sách “Nỗi đau sau chiến tranh”. Bộ sách gồm các sáng tác thơ, truyện, tiểu thuyết, bút ký, kịch bản... của Minh Chuyên cùng các tác giả trong và ngoài nước; khắc họa nỗi đau của con người thời hậu chiến, ngợi ca cuộc kháng chiến vĩ đại của dân tộc. Hầu hết các tác phẩm là chuyện thật trong đời sống, với văn phong giản dị, chân thành; mỗi tập khoảng từ 600 đến 1.000 trang. Đến nay, 37 tập đã được xuất bản. Nhà văn Minh Chuyên phấn đấu thực hiện bộ sách khoảng 100 tập, nhằm bổ sung chiến tích chiến tranh, lưu giữ tại các bảo tàng và thư viện, truyền lại cho thế hệ sau. Kinh phí thực hiện bộ sách được gom góp từ bạn bè, các nhà hảo tâm, cá nhân ông và gia đình.

Say sưa cống hiến vì nhân nghĩa

Nhìn lại quá khứ, nhà văn Minh Chuyên thấy nghiệp viết và đề tài hậu chiến đến với mình như một sự sắp đặt may mắn. Sinh ra trong gia đình nghèo khó, thời nhỏ say sưa học tập với những bài văn về tình yêu quê hương, đất nước được thầy cô đọc làm mẫu cho toàn lớp, toàn trường, Minh Chuyên chưa từng nghĩ tương lai mình sẽ trở thành một nhà báo, nhà văn.

Cảm nghĩ về ông, Đại tá, nhà văn Phùng Văn Khai, Tổng biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội bày tỏ: “Minh Chuyên là tấm gương sáng cho thế hệ nhà văn chúng tôi soi chiếu, noi theo. Ông không chỉ sâu sắc và can đảm với nghề văn bút, góp tiếng nói văn chương mạnh mẽ thay đổi nhận thức xã hội, quy tụ được nhân tâm của cộng đồng, mà còn tổ chức cuộc sống rất khoa học, lao động cần mẫn với lượng công việc khổng lồ suốt cả đời”. 

Nhà văn Minh Chuyên tặng sách cho cựu binh Mỹ năm 2025. Ảnh do nhân vật cung cấp

Đến bây giờ, ở tuổi xưa nay hiếm, mang nhiều bệnh tuổi già và đặc biệt là ung thư bàng quang do di chứng chất độc da cam nhưng nhà văn Minh Chuyên vẫn say sưa làm việc. Sau 8 lần phẫu thuật cắt bỏ khối u, nhiều lần đau bụng quằn quại, truyền hóa chất khiến cơ thể chảy máu trong, ông chăm chỉ tập thể dục, uống thuốc và ngồi bàn viết đều đặn từ 3 đến 5 tiếng mỗi ngày. Khả năng nghe của ông kém dần, có khi chỉ nghe gọi điện thoại về việc tổ chức các hoạt động của Bảo tàng, tiếp các đoàn khách đến thăm, ông đã thấy mệt. Vậy mà, ông vẫn cười hiền: “Đồng đội tôi đã hy sinh cho sự sống của dân tộc, đồng bào tôi còn chịu nhiều đau thương sau cuộc chiến. Tôi sẽ vượt quá khó khăn, dành hết quỹ thời gian còn lại để viết, cống hiến và sẵn sàng tinh thần sống vì nhân nghĩa, vì mọi người”.

Nói chuyện về văn chương hiện nay, nhà văn Minh Chuyên thoáng đăm chiêu. Ông cho rằng, văn chương chân chính cần gắn liền với đời sống chính trị, xã hội, phục vụ và cùng xã hội phát triển. Đề tài lực lượng vũ trang và chiến tranh cách mạng vẫn luôn là mảnh đất màu mỡ để các nhà văn cày xới, từ những câu chuyện thời chiến đến thời bình. Các nhà văn hãy dấn thân, tâm huyết. Ngoài ra, trong bối cảnh văn chương cạnh tranh khốc liệt với các loại hình truyền thông khác, tác phẩm văn học cần trọn vẹn cả về nghệ thuật và nội dung, cần có thông điệp sâu sắc, đánh thức lòng nhân đạo, nhân nghĩa trong mỗi con người.