Thiên tai ngày càng khốc liệt - Vì sao, ứng phó thế nào? - Bài 5: Quân đội giữ vững vai trò nòng cốt trên mặt trận phòng, chống thiên tai (tiếp theo và hết)

Trao đổi với Báo Quân đội nhân dân, Thiếu tướng Phạm Hải Châu, Phó cục trưởng Cục Cứu hộ-Cứu nạn (Bộ Tổng Tham mưu), Cơ quan Thường trực Ban chỉ đạo Phòng thủ dân sự Bộ Quốc phòng nhấn mạnh, trước thiên tai ngày càng cực đoan, bất thường, yêu cầu đặt ra đối với công tác này càng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Thiên tai ngày càng cực đoan, thách thức ngày càng lớn

Phóng viên (PV): Thưa đồng chí, những năm gần đây, đặc biệt trong giai đoạn 2024-2025, thiên tai diễn biến rất phức tạp. Đồng chí đánh giá như thế nào về yêu cầu đặt ra đối với công tác phòng thủ dân sự, ứng phó sự cố, thiên tai và tìm kiếm cứu nạn?

Thiếu tướng Phạm Hải Châu.

Thiếu tướng Phạm Hải Châu: Năm 2025 có thể xem là một trong những năm thiên tai đặc biệt khốc liệt. Nhiều trận bão mạnh, mưa lớn kéo dài gây ra những hiện tượng cực đoan như: Lũ ống, lũ quét, sạt lở đất ở nhiều địa phương trong cả nước. Do vậy, yêu cầu đặt ra đối với công tác phòng thủ dân sự, ứng phó sự cố, thiên tai và tìm kiếm cứu nạn ngày càng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Chúng ta phải xác định những nhiệm vụ trước mắt, nhiệm vụ lâu dài, phù hợp với thế và lực của đất nước. Trước tiên, cần thay đổi tư duy và phương thức hành động: “Tuyệt đối không được chủ quan với bất kỳ kịch bản nào, phải chuẩn bị sẵn sàng cho tình huống xấu hơn, nhanh hơn, rộng hơn, phức tạp hơn để chủ động ứng phó, không bị động, bất ngờ” theo kết luận của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại buổi làm việc với đại diện Đảng ủy Chính phủ và các cơ quan liên quan về công tác phòng, chống bão, lũ, thiên tai cực đoan và biến đổi khí hậu từ nay đến hết năm 2026.

Bên cạnh đó, cần đột phá trong công nghệ và trang thiết bị phòng thủ dân sự. Quan tâm đầu tư trang thiết bị phòng thủ dân sự chuyên dụng, hiện đại, phù hợp với từng loại hình sự cố, thiên tai, thảm họa (như máy bay không người lái để tìm kiếm, tiếp tế cho nhân dân các vùng bị cô lập); chú trọng đầu tư, xây dựng hệ thống công trình phòng thủ dân sự phù hợp với quy hoạch phát triển kinh tế-xã hội của địa phương (như hệ thống hồ điều hòa, hầm lánh nạn, nhà cộng đồng...).

Khẳng định vai trò nòng cốt từ thực tiễn

PV: Đồng chí cho biết những kết quả nổi bật của Quân đội trong công tác ứng phó, khắc phục hậu quả thiên tai thời gian qua?

Thiếu tướng Phạm Hải Châu: Với phương châm “ở đâu nhân dân gặp khó khăn, ở đó có bộ đội”, thời gian qua, toàn quân đã huy động cao nhất sức người, sức của để kịp thời hỗ trợ địa phương ứng phó và khắc phục hậu quả. Trong công tác ứng phó sự cố, thiên tai, từ đầu năm 2025 đến nay, Bộ Quốc phòng đã điều động và tham mưu điều động khoảng 1,43 triệu lượt người cùng hơn 45.200 lượt phương tiện tham gia xử lý hơn 3.400 vụ việc, cứu được hơn 4.700 người và hơn 570 phương tiện. Riêng lực lượng Quân đội chiếm gần 88% tổng số nhân lực tham gia, trực tiếp xử lý hơn 3.000 vụ việc; đồng thời tổ chức chữa cháy, cứu hộ, hướng dẫn hàng trăm nghìn phương tiện tránh bão, hỗ trợ di dời hơn 326.000 hộ dân đến nơi an toàn.

Trong “Chiến dịch Quang Trung”, Quân đội nhân dân Việt Nam đã hoàn thành xuất sắc vai trò nòng cốt với những kết quả ấn tượng: Điều động hơn 312.000 lượt cán bộ, chiến sĩ và dân quân tự vệ cùng hàng nghìn lượt phương tiện trực tiếp cắm bản, bám công trường, xây dựng mới 619 căn nhà và sửa chữa 363 căn nhà cho các hộ dân bị thiệt hại nặng nề do thiên tai, bàn giao trước kế hoạch.

Cán bộ, chiến sĩ LLVT Quân khu 2 giúp nhân dân tỉnh Lai Châu khắc phục hậu quả thiên tai những ngày trung tuần tháng 7 vừa qua. Ảnh: THẾ THÀNH

PV: Từ thực tiễn chỉ đạo, điều hành, theo đồng chí, đâu là những bài học kinh nghiệm quan trọng nhất để nâng cao hiệu quả công tác phòng thủ dân sự trong thời gian tới?

Thiếu tướng Phạm Hải Châu: Sự cố, thiên tai luôn diễn biến khó lường và không cho chúng ta cơ hội để sửa sai sau mỗi tình huống. Vì vậy, mỗi đợt ứng phó đều là phép thử đối với năng lực lãnh đạo, chỉ huy, tổ chức hiệp đồng và khả năng huy động tổng hợp của cả hệ thống chính trị. Qua thực tiễn công tác ứng phó, khắc phục hậu quả thiên tai những năm qua, đặc biệt sau các đợt thiên tai lớn trong năm 2025 và những tháng đầu năm 2026, chúng tôi rút ra nhiều bài học có ý nghĩa quan trọng:

 Một là, chuyển mạnh từ ứng phó bị động sang quản trị rủi ro chủ động. Phải thay đổi toàn diện tư duy điều hành, không chạy theo giải quyết hậu quả mà phải chủ động nhận diện, đánh giá sớm các nguy cơ rủi ro tiềm ẩn của từng địa bàn. Từ đó, xây dựng các kịch bản ứng phó đồng bộ, giữ vững thế chủ động trong mọi tình huống, không để bị động, bất ngờ.

Hai là, chuyển từ xử lý hậu quả sang phòng ngừa từ sớm, từ xa. Coi công tác phòng ngừa là nhiệm vụ trọng tâm, xuyên suốt. Quy hoạch sắp xếp dân cư ổn định, kiên cố hóa nhà ở và công trình phòng thủ dân sự trước mùa mưa bão, lấy sự an toàn của nhân dân làm thước đo cao nhất. Chú trọng nghiên cứu xây dựng, ban hành tiêu chuẩn, quy chuẩn thiết kế, thi công, nghiệm thu công trình phòng thủ dân sự, công trình có công năng về phòng thủ dân sự, đáp ứng yêu cầu chống chịu với sự cố, thiên tai, thảm họa.

Ba là, chuyển từ chỉ đạo theo mùa vụ sang chuẩn bị thường xuyên, liên tục. Công tác phòng thủ dân sự phải duy trì nền nếp trực 24/24 giờ; liên tục rà soát phương án “4 tại chỗ” và tổ chức huấn luyện, diễn tập cho các lực lượng, có sự tham gia rộng rãi của nhân dân.

Bốn là, chuyển từ cách làm dựa vào kinh nghiệm sang dựa trên dữ liệu, khoa học và công nghệ. Mọi quyết định tham mưu và chỉ huy phải dựa trên các thông số khoa học và dữ liệu thời gian thực. Đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ, trí tuệ nhân tạo, bản đồ số 3D, đồng thời phải dựa vào pháp luật, quy trình đã được cơ quan có thẩm quyền ban hành để điều hành thống nhất từ Trung ương đến cơ sở.

Năm là, siết chặt kỷ luật và gắn trách nhiệm của người đứng đầu. Phải xem công tác phòng thủ dân sự, ứng phó thiên tai là nhiệm vụ chính trị trọng yếu của người đứng đầu cấp ủy và chính quyền địa phương; không đánh đổi sự an toàn của người dân lấy lợi ích ngắn hạn.

Phát huy sức mạnh "4 tại chỗ", nâng tầm năng lực phòng thủ dân sự

PV: Quân đội sẽ tập trung vào những nhiệm vụ trọng tâm nào để luôn giữ vững vai trò là lực lượng nòng cốt trong phòng, chống, khắc phục hậu quả thiên tai, đặc biệt là phát huy tốt phương châm “4 tại chỗ”, thưa đồng chí?

Thiếu tướng Phạm Hải Châu: Nghị quyết số 3589-NQ/QUTW ngày 20-3-2025 của Quân ủy Trung ương về nâng cao năng lực hoạt động phòng thủ dân sự đến năm 2030 và những năm tiếp theo là các định hướng cơ bản để triển khai thực hiện nhiệm vụ của Quân đội trong hoạt động phòng thủ dân sự trong thời gian tới. Theo đó, nhiệm vụ trọng tâm trước tiên là cần nâng cao nhận thức, trách nhiệm của cấp ủy, chỉ huy, cán bộ, chiến sĩ toàn quân và lực lượng dân quân tự vệ đối với nhiệm vụ phòng thủ dân sự. Tiếp tục quán triệt sâu sắc các chủ trương của Đảng, pháp luật của Nhà nước và các chỉ thị của Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng. Coi đây là nhiệm vụ chính trị trọng yếu, thường xuyên trong thời bình, sẵn sàng ứng phó hiệu quả với các thách thức an ninh phi truyền thống, thảm họa, sự cố và thiên tai.

Tham mưu hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, cơ chế, chính sách liên quan. Chủ động rà soát, đề xuất sửa đổi và cụ thể hóa các quy định pháp luật về phòng thủ dân sự, tình trạng khẩn cấp nhằm tạo hành lang pháp lý đồng bộ. Trọng tâm là xây dựng các cơ chế phối hợp liên ngành, phân định rõ thẩm quyền điều hành lực lượng và chính sách đặc thù cho người tham gia hoạt động phòng thủ dân sự và chính sách hậu phương Quân đội.

Đồng thời, nâng cao năng lực lãnh đạo, chỉ huy, điều hành của cấp ủy và người chỉ huy các cấp. Kiện toàn, đổi mới phương thức hoạt động của Ban chỉ huy Phòng thủ dân sự Bộ Quốc phòng và cơ quan thường trực các cấp. Chú trọng ứng dụng chuyển đổi số, thiết lập hệ thống thông tin chỉ huy trực tuyến xuyên suốt để chia sẻ dữ liệu, phục vụ ra quyết định chính xác, kịp thời. Rà soát, kiện toàn các đơn vị chuyên trách và kiêm nhiệm từ cấp chiến lược đến cấp cơ sở đáp ứng tốt yêu cầu nhiệm vụ. Phát huy mạnh mẽ vai trò nòng cốt của bộ đội chủ lực, bộ đội địa phương, kết hợp chặt chẽ với lực lượng rộng khắp của dân quân tự vệ.

Chỉ đạo toàn quân chuyển mạnh từ diễn tập theo kịch bản dàn dựng sẵn sang tổ chức diễn tập thực cảnh, xử lý các tình huống thảm họa phức tạp xảy ra cùng lúc. Tăng cường huấn luyện chuyên sâu cho bộ đội về kỹ năng tìm kiếm cứu nạn xuyên đêm, sơ cấp cứu dã chiến và làm chủ các trang bị cứu hộ, cứu nạn công nghệ mới.

Đặc biệt là tăng cường nguồn lực mua sắm các phương tiện chuyên dụng, hiện đại và có tính lưỡng dụng cao (như trực thăng tìm kiếm cứu nạn, thiết bị dò tìm nạn nhân...). Cùng với đó, chủ động tham gia có trách nhiệm vào các hoạt động diễn tập đa phương về hỗ trợ nhân đạo, cứu trợ thảm họa quốc tế, khẳng định uy tín của Quân đội nhân dân Việt Nam.

 PV: Trân trọng cảm ơn đồng chí!