Giới phân tích cho rằng, do chịu tác động của các yếu tố trong nước, trong ngắn hạn, cả Mỹ và Iran đều khó nhượng bộ về vấn đề lưu thông qua eo biển Hormuz. Trước sức ép bầu cử, chính quyền Tổng thống Donald Trump có xu hướng duy trì tình hình ở trạng thái “hạ nhiệt”; vì vậy, nhiều khả năng hai bên sẽ tiếp tục đối đầu ở cường độ thấp.

Ngày 2-3, người dân tuần hành tại thành phố San Francisco, bang California (Mỹ), phản đối việc Mỹ tiến hành các cuộc tiến công quân sự nhằm vào Iran. Ảnh: THX

Mỹ chuyển trọng tâm sang sức ép kinh tế

Theo Tân hoa xã, chính quyền Tổng thống Donald Trump hiện đặt nhiều kỳ vọng vào việc kết hợp gây sức ép kinh tế với đàm phán ngoại giao để xử lý vấn đề Iran.

Trong cuộc phỏng vấn với hãng tin Axios ngày 9-8, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết “đang xử lý vấn đề một cách kín đáo” với Iran. Theo nhà lãnh đạo Mỹ, Washington chỉ đang đàm phán với Tehran ở mức độ hạn chế và đang theo dõi Iran trong bối cảnh nước này đối mặt với lạm phát cao và khó khăn tài chính.  

Tuyên bố này cho thấy chính quyền Tổng thống Donald Trump hiện nghiêng về biện pháp gây sức ép kinh tế đối với Iran thay vì mở thêm các hoạt động tiến công quân sự.

Đồng thời, hiệu quả và khả năng duy trì các cuộc không kích của quân đội Mỹ nhằm vào Iran đang bị đặt dấu hỏi. Theo CNN, Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng liên quân Mỹ Dan Caine gần đây cho rằng Mỹ cần tìm một “lối thoát” khỏi cuộc chiến ở Iran; chỉ dựa vào không kích không thể đạt được những mục tiêu đề ra, trong khi leo thang xung đột có thể gây tác dụng ngược đối với chính nước Mỹ.

Một số báo cáo của truyền thông Mỹ cho biết kho dự trữ một số loại tên lửa đánh chặn chủ chốt đã bị tiêu hao đáng kể, dù Lầu Năm Góc bác bỏ đánh giá rằng lượng dự trữ đã xuống mức nguy hiểm.

Một khó khăn khác là, cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ đang đến gần khiến chính quyền Tổng thống Donald Trump khó có thể mạo hiểm lựa chọn giải pháp quân sự. Các cuộc thăm dò gần đây của truyền thông Mỹ cho thấy khoảng 2/3 người dân Mỹ cho rằng cuộc chiến với Iran không đáng để theo đuổi, trong khi tỷ lệ ủng hộ chung đối với Tổng thống Donald Trump giảm xuống khoảng 33%.

Nếu chính quyền Tổng thống Donald Trump đẩy mạnh hoạt động quân sự, giá dầu và giá hàng hóa rất dễ tăng cao, lạm phát thêm trầm trọng, đồng thời kéo theo nguy cơ thương vong mới đối với quân đội Mỹ. Trong bối cảnh chỉ còn chưa đầy ba tháng nữa là tới cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ và các cuộc bầu cử sơ bộ đang diễn ra tại nhiều bang, một bước đi như vậy bị cho là hành động mang nhiều rủi ro về chính trị.

Iran củng cố bộ máy và tận dụng lợi thế Hormuz

Tehran hiểu rõ giá trị của eo biển Hormuz và đang tìm cách tận dụng “át chủ bài” này để tối đa hóa lợi ích chiến lược. Tuy nhiên, việc kéo dài tình trạng gián đoạn tại eo biển Hormuz cũng đặt Iran trước không ít rủi ro, trong bối cảnh nền kinh tế nước này tiếp tục chịu sức ép từ chiến sự, các biện pháp trừng phạt và lạm phát.

Iran mới đây đưa ra một loạt điều kiện với Mỹ liên quan việc mở cửa trở lại eo biển Hormuz, trong đó có yêu cầu Washington chấm dứt các hoạt động quân sự nhằm vào Iran và các lực lượng đồng minh của Tehran trong khu vực; dỡ bỏ phong tỏa trên biển và các biện pháp trừng phạt đối với Iran; hoàn trả tài sản của Iran bị phong tỏa và bồi thường thiệt hại.

Các nhà phân tích Iran nhận định eo biển Hormuz đã trở thành một “đòn bẩy răn đe chiến lược” của Tehran, vừa góp phần bảo đảm an ninh, duy trì thế cân bằng trong khu vực và định hình lại các quy tắc an ninh ở vùng Vịnh, vừa có thể tạo thêm lợi thế mặc cả cho Iran trong các cuộc đàm phán hạt nhân với Mỹ sau này.

Theo thông tin Văn phòng Lãnh tụ tối cao Iran công bố ngày 10-8, Lãnh tụ tối cao Iran Mojtaba đã bổ nhiệm 6 người vào các vị trí cấp cao tại Bộ Tổng tham mưu Các lực lượng vũ trang, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) và một số cơ quan khác. Một ngày trước đó, Iran đã bổ nhiệm ông Mohsen Rezaei giữ chức Thư ký Hội đồng An ninh quốc gia tối cao Iran.

Truyền thông và một số nhà phân tích quốc tế cho rằng loạt quyết định nhân sự này cho thấy Tehran đang củng cố hệ thống chỉ huy quân sự-an ninh trong bối cảnh đối đầu với Mỹ tiếp diễn. Ông Mohsen Rezaei từng lãnh đạo IRGC trong thời gian dài. Việc ông được bổ nhiệm vào cương vị mới cho thấy lực lượng có lập trường cứng rắn có thể tiếp tục gia tăng ảnh hưởng trên chính trường Iran. Điều này có thể khiến Tehran càng khó đưa ra những nhượng bộ trong cuộc đấu với Washington.

Biến số chương trình nghị sự trong nước?

Theo giới phân tích, tình hình Mỹ-Iran thời gian tới có thể diễn biến theo ba kịch bản.

Thứ nhất, trạng thái đối đầu tương đối dịu hiện nay tiếp tục được duy trì. Do chịu sức ép từ cuộc bầu cử trong nước và tình trạng thiếu hụt một số loại đạn dược chủ chốt, chính quyền Tổng thống Donald Trump thận trọng khi nối lại các hoạt động quân sự quy mô lớn. Tuy nhiên, do khoảng cách lập trường giữa hai bên vẫn lớn, tình trạng cản trở hoạt động lưu thông qua eo biển Hormuz có thể tiếp diễn.

Thứ hai, xung đột quân sự một lần nữa leo thang. Mặc dù hiện tại Mỹ và Iran đều tương đối kiềm chế, hai bên cùng phải chịu sức ép từ các lực lượng có lập trường cứng rắn trong nước. Vì vậy, nguy cơ hai bên xảy ra đụng độ lớn liên quan vấn đề lưu thông qua eo biển Hormuz vẫn hiện hữu, không loại trừ khả năng tái diễn các cuộc tiến công trả đũa lẫn nhau như hồi tháng 7.

Thứ ba, Mỹ và Iran đạt được một thỏa thuận chuyển tiếp mang tính tạm thời. Với sự trung gian của Oman và các bên khác, Washington có thể dỡ bỏ một phần các biện pháp trừng phạt đối với Tehran để đổi lấy một số nhượng bộ của Iran trong vấn đề lưu thông qua eo biển Hormuz.

Tân Hoa xã dẫn phân tích của Giáo sư Đinh Long thuộc Viện Nghiên cứu Trung Đông, Đại học Ngoại ngữ Thượng Hải, cho rằng trong ba khả năng nói trên, kịch bản thứ nhất có xác suất xảy ra cao hơn. Mỹ và Iran nhiều khả năng sẽ tiếp tục vừa giằng co, tiêu hao lẫn nhau, vừa đàm phán; không để xảy ra chiến sự quy mô lớn, nhưng cũng khó đạt được hòa giải thực sự.

Những diễn biến thời gian qua cho thấy, biến số then chốt chi phối chiều hướng cuộc đấu Mỹ-Iran có thể nằm ở những tính toán của hai bên đối với các vấn đề trong nước.

Về phía Mỹ, cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ dự kiến diễn ra vào đầu tháng 11 là một “ràng buộc cứng” đối với chính quyền Tổng thống Donald Trump. Trước sức ép này, ông Donald Trump có động lực mạnh mẽ để hạ nhiệt vấn đề Iran trước ngày bầu cử.

Về phía Iran, giữa lực lượng cứng rắn và lực lượng thực dụng trong nước vẫn tồn tại bất đồng về những vấn đề như giới hạn không thể nhượng bộ trong cuộc đối đầu với Mỹ hay con đường phục hồi kinh tế. Phe nào giành ưu thế sẽ tác động trực tiếp tới quá trình hoạch định quyết sách của Tehran trong quan hệ với Washington.

Xét về lịch trình chính trị, Mỹ chịu sức ép rõ rệt từ cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ, trong khi Iran không chịu một mốc thời gian tương tự. Tuy nhiên, khả năng kéo dài đối đầu của Tehran cũng chịu tác động bởi sức ép kinh tế, các biện pháp trừng phạt và những diễn biến trong nước.