Các nước thành viên GCC đang cân nhắc lại mức độ phụ thuộc vào cam kết bảo đảm an ninh của Mỹ trước những mối đe dọa trong khu vực, chủ yếu từ Iran. Kể từ khi xung đột bùng phát vào ngày 28-2, Tehran đã đáp trả các cuộc tấn công của Mỹ và Israel bằng tên lửa và máy bay không người lái (UAV) nhằm vào các nước thành viên GCC. Khả năng Iran gây tổn thất cho các cơ sở quân sự của Mỹ và lợi ích của các nước thành viên GCC cho thấy ngay cả sự bảo đảm an ninh từ một cường quốc cũng không thể loại bỏ hoàn toàn những rủi ro mà GCC phải đối mặt. Bất chấp nhiều năm chịu các biện pháp trừng phạt, Iran vẫn duy trì khả năng gây sức ép đáng kể về kinh tế và an ninh đối với khu vực. Dù vậy, GCC chưa có dấu hiệu thay đổi quan hệ với Washington hay thúc đẩy hòa giải nhanh chóng với Tehran. Quan hệ quốc phòng, an ninh với Mỹ vẫn đóng vai trò quan trọng trong chiến lược bảo đảm an ninh của các nước thành viên GCC.

Khói bốc lên sau các vụ tấn công bằng tên lửa được cho là của Iran sau cuộc tấn công của Mỹ và Israel nhằm vào Iran, nhìn từ Doha (Qatar) ngày 1-3-2026. Ảnh: Reuters 

Theo The New Arab, trong bài phát biểu tại Phiên thảo luận chung cấp cao Đại hội đồng Liên hợp quốc khóa 81 hồi tháng 9 vừa qua, Quốc vương Qatar Sheikh Tamim bin Hamad Al Thani đã kêu gọi xây dựng một “hệ thống an ninh tập thể khu vực”, đồng thời cho rằng cuộc khủng hoảng tại vùng Vịnh cần được giải quyết bằng các biện pháp ngoại giao và mở lại eo biển Hormuz cho hoạt động hàng hải. Trong khi đó, ông Anwar Gargash, Cố vấn Ngoại giao của Tổng thống Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), gần đây cho rằng các nước Arab cần tiến hành đối thoại trực tiếp với Tehran về tương lai của khu vực, đồng thời cần có một “tư duy mới” trong cách tiếp cận Iran. Những tín hiệu này cho thấy các nước thành viên GCC đang tìm kiếm vai trò chủ động hơn trong định hình môi trường an ninh của chính mình, đồng thời có xu hướng tìm kiếm các kênh đối thoại và cơ chế khu vực nhằm kiểm soát căng thẳng.

Cùng với thúc đẩy ngoại giao khu vực, các nước GCC đang tăng cường năng lực phòng thủ trước UAV và tên lửa, phát triển công nghiệp quốc phòng trong nước, đa dạng hóa nguồn cung vũ khí và mở rộng hợp tác quốc phòng với Trung Quốc, Pháp, Pakistan, Thổ Nhĩ Kỳ và Nga. Việc mở rộng quan hệ đối tác không nhằm thay thế Mỹ, mà giúp các nước thành viên GCC giảm sự phụ thuộc vào một bên, tăng khả năng chủ động bảo đảm an ninh và hạn chế tác động từ những thay đổi trong chính sách của Washington.

Một yếu tố khác thúc đẩy sự điều chỉnh là mối liên hệ ngày càng chặt chẽ giữa an ninh kinh tế và an ninh quốc gia. Những hệ lụy từ việc hạn chế hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz là minh chứng rõ nét. Dù có nguồn lực tài chính và năng lực quân sự đáng kể, các nước thành viên GCC vẫn dễ bị tác động bởi những gián đoạn đối với hàng hải, xuất khẩu năng lượng và cơ sở hạ tầng. Vì vậy, cấu trúc an ninh tương lai của vùng Vịnh sẽ không chỉ tập trung vào bảo vệ lãnh thổ và cơ sở quân sự mà còn phải tính đến các tuyến hàng hải và những liên kết kinh tế chiến lược.

Cấu trúc an ninh vùng Vịnh sau khủng hoảng có thể khó trở lại hoàn toàn như trước khi xung đột bùng phát. Thách thức then chốt đối với GCC là xây dựng những cơ chế đủ bền vững để kiềm chế căng thẳng với Iran, đồng thời tăng cường mức độ tự chủ trong bảo đảm an ninh mà vẫn duy trì quan hệ an ninh chặt chẽ với Mỹ. Đây sẽ là yếu tố quan trọng góp phần thúc đẩy hòa bình, ổn định ở Trung Đông và tạo thuận lợi cho phát triển kinh tế của khu vực.