Vào ngày 29-11 tới đây, cử tri nước này sẽ trực tiếp cầm lá phiếu quyết định số phận của các quy định về xuất khẩu vũ khí qua một cuộc trưng cầu ý dân toàn liên bang.

Tranh cãi về xuất khẩu vũ khí bùng lên mạnh mẽ sau khi các quy định khắt khe của Thụy Sĩ khiến nhiều đồng minh châu Âu, tiêu biểu là Đức, gặp vướng mắc trong việc tái xuất khẩu đạn dược và khí tài sang Ukraine. Không ít quốc gia châu Âu đã bày tỏ dè dặt, thậm chí cắt giảm hoặc cân nhắc lại quan hệ hợp tác với các nhà sản xuất quốc phòng Thụy Sĩ do lo ngại rủi ro gián đoạn nguồn cung khi khủng hoảng xảy ra.

Thụy Sĩ là quốc gia có lịch sử trung lập lâu đời nhất ở châu Âu. Hàng trăm năm qua, sự trung lập của Thụy Sĩ được xem là yếu tố quan trọng giúp nước này tránh các cuộc chiến tranh lớn và giữ vững chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ qua nhiều biến động tại châu Âu và thế giới. Theo nguyên tắc trung lập, Thụy Sĩ không được trực tiếp tham gia vào các cuộc xung đột vũ trang (trừ khi bị đe dọa trực tiếp) cũng như không được cung cấp lực lượng, vũ khí, trang bị cho các bên tham chiến. Tuy nhiên, hiện nay khi phải đối mặt với những thay đổi sâu sắc về tình hình an ninh khu vực và thế giới, Thụy Sĩ đứng trước lựa chọn phải thay đổi để ứng phó tốt hơn với các thách thức, qua đó bảo vệ lợi ích của chính quốc gia này.

Một tấm biển đặt tại thành phố Lausanne, Thụy Sĩ kêu gọi cử tri ủng hộ việc sửa đổi Luật Vật liệu chiến tranh. Ảnh: Reuters

Tháng 12-2025, Quốc hội Liên bang Thụy Sĩ đã thông qua sửa đổi Luật Vật liệu chiến tranh, theo đó nới lỏng quy định về hạn chế đối với hoạt động xuất khẩu vũ khí nhằm hỗ trợ ngành công nghiệp quốc phòng trong nước và củng cố quan hệ an ninh ở châu Âu. Theo lý giải của Hội đồng Liên bang (tức Chính phủ) Thụy Sĩ, việc sửa đổi này nhằm tạo điều kiện để Hội đồng Liên bang có thể ứng phó một cách phù hợp với các thách thức mới về an ninh và chính sách đối ngoại, trong bối cảnh tình hình địa chính trị thế giới diễn biến phức tạp và khó lường.

Dẫu vậy, theo Reuters, việc sửa đổi Luật Vật liệu chiến tranh không nhận được sự ủng hộ hoàn toàn của cử tri nước này. Hiện nay ở Thụy Sĩ xuất hiện hai luồng ý kiến trái chiều. Những người ủng hộ việc sửa đổi luật cho rằng điều này sẽ thúc đẩy Thụy Sĩ tăng cường quan hệ quốc phòng với các đối tác châu Âu và những đồng minh trong Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO). Bên cạnh đó, nới lỏng xuất khẩu vũ khí sẽ giúp “cởi trói” ngành công nghiệp quốc phòng, đưa ngành công nghiệp quốc phòng nước này tham gia sâu hơn vào tiến trình tái vũ trang của châu Âu.

Nghị sĩ Reto Nause cho biết luật này cần được sửa đổi toàn diện để phản ánh đúng thực tế hiện nay. "Chúng ta đang đối mặt với mức độ đe dọa chưa từng thấy kể từ Chiến tranh thế giới thứ hai. Một phần của khả năng tự vệ chính là sở hữu ngành công nghiệp quốc phòng có năng lực sản xuất nhất định và quan trọng hơn cả là nắm vững bí quyết công nghệ trong các lĩnh vực then chốt”, ông Nause cho hay.

Được biết những sửa đổi trong Luật Vật liệu chiến tranh cho phép Thụy Sĩ xuất khẩu vũ khí sang 36 quốc gia phương Tây, ngay cả khi các nước này đang tham gia vào các cuộc xung đột vũ trang (với điều kiện vũ khí đó không được sử dụng trong chính các cuộc xung đột đó). Tuy nhiên, Ukraine không nằm trong danh sách này. Sửa đổi cũng loại bỏ yêu cầu các quốc gia phải ký cam kết không tái xuất khẩu khi mua vũ khí. Theo ông Nause, cam kết không tái xuất khẩu vũ khí sẽ ngăn cản các thành viên NATO mua vũ khí từ Thụy Sĩ, bởi họ cần quyền được chia sẻ vũ khí trong trường hợp liên minh này bị tấn công.

Dữ liệu từ Viện Nghiên cứu hòa bình quốc tế Stockholm (SIPRI) cho thấy, Thụy Sĩ là quốc gia xuất khẩu vũ khí lớn thứ 17 thế giới trong thập kỷ qua. Ngành công nghiệp này hiện sử dụng 14.000 lao động, với kim ngạch xuất khẩu năm 2025 đạt khoảng 1,15 tỷ USD. Các nhà sản xuất lo ngại nếu luật không được sửa đổi, tương lai của ngành sẽ bị ảnh hưởng.

Ông Matthias Zoller, Tổng thư ký Hiệp hội Hàng không, An ninh và Quốc phòng Thụy Sĩ, nhận định: “Đây là vấn đề mang tính quyết định, là yếu tố sống còn đối với tương lai của ngành công nghiệp quốc phòng Thụy Sĩ”. Ông cho rằng nếu các quy định xuất khẩu vũ khí bị thắt chặt quá mức, các nhà sản xuất hoàn toàn có thể chuyển cơ sở ra nước ngoài. Ông cũng cảnh báo rằng, nếu Thụy Sĩ không còn khả năng xuất khẩu vũ khí, quốc gia này có nguy cơ bị đẩy xuống cuối danh sách ưu tiên khi muốn mua các hệ thống hoặc linh kiện mới từ các nước khác.

Mặc dù vậy, không ít ý kiến cho rằng nới lỏng quy định xuất khẩu vũ khí sẽ khiến Thụy Sĩ đi lệch hướng khỏi chính sách trung lập đã duy trì hàng thế kỷ. Ông Fabian Molina, một nghị sĩ thuộc Đảng Dân chủ Xã hội, cho biết: "Trong tương lai, các khí tài quân sự của Thụy Sĩ có thể được chuyển giao cho các quốc gia đang tham chiến. Điều đó sẽ vi phạm chính sách trung lập”.

Nghị sĩ Gerhard Andrey từ Đảng Xanh lưu ý rằng kim ngạch xuất khẩu vũ khí của Thụy Sĩ hiện đang ở mức gần kỷ lục, bất chấp các hạn chế. Bởi vậy không có lý do gì để từ bỏ quyền kiểm soát xuất khẩu vũ khí.

Một số ý kiến khác cho rằng nếu cho phép xuất khẩu vũ khí tới các khu vực đang xảy ra xung đột, điều đó sẽ đồng nghĩa với việc ngành công nghiệp quốc phòng Thụy Sĩ ngày càng gắn kết với cuộc chạy đua vũ trang tại châu Âu, trong khi chưa có cơ sở khẳng định xu hướng này sẽ góp phần củng cố an ninh khu vực, thay vì làm gia tăng nguy cơ đối đầu và xung đột. “Thật ảo tưởng khi tin rằng có thêm vũ khí là có thể đảm bảo tốt hơn cho nền hòa bình. Chẳng ai được hưởng lợi từ những thay đổi này ngoại trừ ngành công nghiệp vũ khí”, bà Mirjam Hostetmann, lãnh đạo nhóm thanh niên của Đảng Dân chủ Xã hội, nhận định.