Đây là chiếc máy bay thứ 3.700 của không quân Mỹ bị ta bắn rơi ở miền Bắc trong cuộc chiến chống chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ. Có được chiến thắng này là nhờ sự dày công luyện tập của cán bộ, chiến sĩ, đồng thời mở phương pháp đánh mới "3 điểm có quang học chỉ chuẩn" (kết hợp bám sát của trắc thủ xe điều khiển với chỉ chuẩn của các trắc thủ quang học).

Ngày 16-4-1972, Mỹ sử dụng không quân đánh phá ác liệt miền Bắc, trong đó Hà Nội, Hải Phòng là những mục tiêu trọng điểm. Lực lượng phòng không của ta đã nêu cao cảnh giác, kịp thời đánh trả các đợt tập kích của địch, bảo vệ các mục tiêu được giao. Tuy nhiên, sau hơn 3 năm ngừng hoạt động, không quân Mỹ đã có những đổi mới về trang thiết bị gây nhiễu, vũ khí không đối đất và các thủ đoạn đánh phá, gây nhiều khó khăn cho lực lượng tên lửa phòng không của ta. Thực tế là sau hơn hai tháng chiến đấu, các đơn vị tên lửa bảo vệ Hà Nội, Hải Phòng đánh nhiều trận nhưng chưa bắn rơi tại chỗ máy bay Mỹ. Tiểu đoàn 57 cũng đã đánh 4 trận nhưng kết quả chưa cao, đơn vị hoài nghi trình độ kíp chiến đấu, cấp trên thì đốc thúc, nhắc nhở phải tìm mọi biện pháp để tiêu diệt máy bay địch.

leftcenterrightdel
Kíp chiến đấu Tiểu đoàn 57, Trung đoàn 257, năm 1972 (tác giả bài viết ngoài cùng, bên phải). Ảnh tư liệu 

"Bắn rơi máy bay Mỹ tại chỗ, bắt sống giặc lái" trở thành tư tưởng chỉ đạo, hành động của các kíp chiến đấu lúc bấy giờ. Hằng ngày, đơn vị miệt mài luyện tập, nhận thông tin mới nhất về địch để các trắc thủ chủ động hiệp đồng, có biện pháp xử lý phù hợp. Một vấn đề nổi cộm lúc đó là cấp trên yêu cầu các đơn vị phải tập trung phát hiện tín hiệu máy bay địch trên nền nhiễu tạp để đánh bằng phương pháp "đón nửa góc"-phương pháp điều khiển có xác suất diệt máy bay cao nhất của tên lửa SAM-2 lúc bấy giờ. Tuy nhiên, thực tế ở Tiểu đoàn 57 không thực hiện được vì bộ khí tài đã cũ nên khả năng phát hiện mục tiêu trên nền nhiễu tạp rất khó khăn. Qua các trận đánh, kíp chiến đấu chỉ phát hiện được mục tiêu ở cự ly rất gần và không đủ điều kiện bắn.

Dân chủ bàn bạc, tham khảo các thông tin về địch, tranh thủ sự giúp đỡ của cơ quan cấp trên, kết hợp quan sát thực tế trên màn hiện sóng và kính ngắm quang học, việc bám sát chia đôi dải nhiễu như trước đây không còn phù hợp và sẽ khó tiêu diệt được lũ "giặc trời". Trắc thủ hai góc phải bám sát dải nhiễu để đưa máy bay địch vào đúng tâm cánh sóng thì mới có thể bắn trúng mục tiêu. Phương án sử dụng trắc thủ quang học để chỉ chuẩn cho các trắc thủ tay quay xe điều khiển bám sát được thử nghiệm. Một trong những cải tiến đó là lắp thêm kính ngắm quang học PA-00 trên nóc ăng ten phương vị xe thu phát. Thiết bị này được thiết kế để khi hai trắc thủ quang học bám sát chính xác vào một máy bay thì trắc thủ góc tà và trắc thủ phương vị cũng bám sát ở trên màn hiện sóng có dải nhiễu tạp, với yêu cầu trục quang và trục điện của khí tài phải trùng nhau.

Kíp chiến đấu gồm sĩ quan điều khiển Nguyễn Đình Kiên, trắc thủ góc tà Đỗ Văn Khay, trắc thủ cự ly Mè Văn Thi, trắc thủ phương vị Nguyễn Xuân Đài và hai trắc thủ quang học Đoàn Văn Xúc, Nguyễn Đình Thanh đã ngày đêm luyện tập, hiệp đồng chặt chẽ, phối hợp động tác, bám sát dải nhiễu vào đúng một chiếc trong tốp máy bay địch. Vấn đề quyết định cho việc đánh thắng mục tiêu gây nhiễu tạp là các trắc thủ quang học phải chỉ chuẩn cho trắc thủ góc tà của xe điều khiển vị trí đặt điểm ngắm trên nền dải nhiễu trùng với vị trí máy bay địch trong không gian. Ngoài ra, phải phối hợp với đài radar P-12 của tiểu đoàn xác định chính xác cự ly mục tiêu để chọn cự ly phóng đạn phù hợp.

Sau hơn hai tháng nghiên cứu, luyện tập, thực hành trên khí tài, 9 giờ ngày 27-6-1972, vận dụng phương pháp "3 điểm có quang học chỉ chuẩn", Tiểu đoàn 57 đã bắn rơi tại chỗ một máy bay F-4 trên bầu trời Hà Nội. Xác máy bay rơi xuống huyện Thanh Trì, 1 giặc lái tử trận, 1 tên nhảy dù xuống và bị bắt sống. Chiến thắng này tạo niềm tin cho đơn vị về phương pháp mới đánh trả lũ "giặc trời".

Được tin Tiểu đoàn 57 bắn rơi tại chỗ chiếc máy bay thứ 3.700 của Mỹ trên bầu trời Hà Nội, đồng chí Trần Duy Hưng, Chủ tịch Ủy ban Hành chính Hà Nội đã ra tận trận địa chúc mừng cán bộ, chiến sĩ. Đại sứ quán Cuba ở Hà Nội cũng gửi lẵng hoa chúc mừng chiến công của đơn vị. Liên tục trong tháng 7-1972, bằng cách đánh trên, Tiểu đoàn 57 đã bắn rơi thêm 3 chiếc máy bay F-4 của địch. Đặc biệt, cuối năm 1972, Tiểu đoàn 57 đã lập công xuất sắc khi bắn rơi 4 máy bay B-52 của Mỹ trên bầu trời Hà Nội, góp công lớn vào Chiến thắng "Hà Nội-Điện Biên Phủ trên không".

Đại tá, Anh hùng LLVT nhân dân NGUYỄN ĐÌNH KIÊN