Nâng cao năng lực thấu hiểu truyền thông
"Rage bait" sinh ra để kích động càng nhiều người càng tốt; vậy tất yếu để vô hiệu hóa chiến thuật nguy hiểm này phải nâng cao nhận thức cho đông đảo công chúng. Vốn dĩ cụm từ “nâng cao nhận thức” rất chung chung; theo các chuyên gia truyền thông cần giải pháp cụ thể hơn đó là nâng cao “năng lực thấu hiểu truyền thông” cho công chúng.
Theo TS Mạch Lê Thu, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh: Khi người đọc có năng lực thấu hiểu truyền thông, họ có khả năng miễn dịch với thông tin quá giật gân, khó tin, không có nguồn tin cụ thể, từ tài khoản ảo, thông tin giật gân để kêu gọi thực hiện hành vi cụ thể. Năng lực này thường được đào tạo trong trường phổ thông và qua các chương trình truyền thông đại chúng nâng cao nhận thức cho công chúng.
 |
| Ảnh minh họa: Nhà xuất bản Đại học Oxford |
Trước hết, cần phổ biến cho người dân làm quen với quy tắc “chậm 5 giây”, dần dần xem đây như một phản xạ có điều kiện. TS Mạch Lê Thu đưa ra lời khuyên: Để không rơi vào "bẫy cảm xúc", cần có thời gian lắng lại, không phản ứng ngay, cần xem xét vấn đề từ nhiều hướng để có thông tin đầy đủ, không lập tức bình luận, chia sẻ, kêu gọi. Mỗi người hãy tự hỏi: Việc này có mang lại thông tin gì mới không? Thông tin mới từ một phía, vậy phía bên kia nói gì? Cơ quan chức năng đã xử lý chưa? Có cần phải thể hiện quan điểm ngay bây giờ không hay có thể đợi thêm?...
Tựu trung, khi gặp một nội dung gây phẫn nộ tức thì, hãy dành 5 giây để nhận diện dấu hiệu của “bẫy cảm xúc”: Ngôn từ kích động cực đoan, mỉa mai, châm biếm thâm độc; cố tình đụng chạm vào các vấn đề nhạy cảm, phức tạp của xã hội; số liệu thiếu nguồn kiểm chứng, mập mờ, được trình bày theo kiểu nửa thật nửa giả; hoặc đưa ra kết luận phi lý, đánh thẳng vào định kiến sẵn có của người đọc. Chỉ cần nhận ra một trong những dấu hiệu này, công chúng đã có cơ hội thoát khỏi “bẫy cảm xúc”.
Cùng với việc nhận diện, công chúng cần kiên quyết từ chối tiếp tay cho sự lan truyền độc hại. Thuật toán các nền tảng có những quy luật về tương tác; mỗi cú click đều vô tình giúp nội dung độc hại lan xa hơn. Mỗi cá nhân cần kiềm chế tranh luận với các tài khoản khiêu khích, không bình luận, không chia sẻ hay sử dụng các biểu cảm phẫn nộ. Khi phát hiện thông tin xấu độc, người dùng cần kiên quyết sử dụng tính năng báo cáo (report) của nền tảng, chủ động rời đi và ẩn các nội dung có khuynh hướng cực đoan để ngăn chặn nguy cơ bị tiếp cận ngay từ đầu.
Thực tiễn giao tiếp trên không gian mạng cũng như ngoài đời thực, trước một vấn đề, ý kiến trái chiều nhau dẫn đến tranh luận là bình thường. Việc tỉnh táo giữ vững lập trường dựa trên lý lẽ khoa học, không để cảm xúc chi phối chính là thước đo cho sức đề kháng số của mỗi người. Khi mỗi người trở thành “người gác cổng” cho chính mình và lan tỏa thói quen này đến bạn bè, gia đình, “kháng thể số” sẽ hình thành một cách tự nhiên và bền vững.
Phản ứng kịp thời, mạnh mẽ
"Rage bait" thường phát triển mạnh mẽ nhất trong các khoảng trống thông tin. Chủ động chiếm lĩnh không gian số đòi hỏi không né tránh những vấn đề nóng, nhạy cảm. Khi sự việc vừa manh nha, các cơ quan chức năng phải nhanh chóng nghiên cứu tình huống, cung cấp thông tin chính xác, khách quan, đầy đủ ngay từ đầu. Việc “rút ống thở” của "rage bait" chính là làm cho dư luận được tiếp cận sự thật trước khi cảm xúc bị thổi bùng. Sự chậm trễ sẽ tạo ra khoảng trống thông tin để các thế lực thù địch lan truyền thông tin kích động. Do đó, tốc độ và tính chủ động trở thành yếu tố sống còn. Đồng thời cần có sản phẩm truyền thông mạnh mẽ bóc trần và phê phán những kẻ lợi dụng “bẫy cảm xúc” để kích động.
Trong quá trình truyền thông vô hiệu hóa “bẫy cảm xúc”, cần đặc biệt chú ý đổi mới ngôn ngữ và hình thức. Ngôn ngữ xơ cứng, áp đặt một chiều, giáo điều vừa khó tuyên truyền, giải thích cho công chúng; đôi khi còn phản tác dụng. Dù bị khiêu khích đến đâu, lực lượng tâm huyết, trung thành bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng cũng tuyệt đối không dùng ngôn từ phản cảm. Thay vào đó, cần sử dụng đa dạng hình thức thông tin hiện đại: Infographic rõ ràng, video ngắn súc tích, bài viết ngắn gọn với thông điệp rõ ràng, văn minh. Nội dung phải có lý luận sắc bén, dựa trên dữ liệu, sức thuyết phục; khi đó thông điệp chính thống lan tỏa mạnh mẽ lấn át "rage bait".
Mỗi khủng hoảng truyền thông do "rage bait" gây ra đều bắt nguồn từ những điểm kích hoạt (trigger point) nhất định. Lực lượng chuyên trách cần phát huy bản lĩnh chính trị vốn rất vững vàng để nhanh chóng nhận định, phát hiện kịp thời những hiện tượng có thể gây khủng hoảng thông tin. Việc xây dựng kịch bản và chủ động phương án định hướng dư luận kịp thời từ sớm, từ xa sẽ giúp triệt phá nguy cơ khủng hoảng truyền thông.
Kết hợp ưu việt công nghệ và trí tuệ con người
Muốn chống lại chiến lược phản động dựa vào công nghệ như "rage bait" rất cần sử dụng công nghệ. Nhà báo Trần Anh Tú, Phó tổng biên tập Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam cho rằng: Cần hoàn thiện hệ sinh thái công nghệ và cơ chế “phản ứng nhanh”; trong đó phải có một Trung tâm Kiểm chứng thông tin cấp quốc gia tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn (Big Data) để tự động phát hiện, rà quét và cảnh báo sớm các dấu hiệu thông tin “bất thường” ngay khi mới xuất hiện trên không gian mạng. Thiết lập đường dây nóng và cơ chế phối hợp thời gian thực giữa Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Bộ Công an với các nền tảng mạng xã hội lớn để rút ngắn thời gian thực thi lệnh gắn nhãn hoặc gỡ bỏ xuống dưới mức tối đa cho phép.
Công nghệ dù hiện đại tới đâu cũng chỉ là công cụ vì con người sẽ quyết định cách thức ứng phó, xử lý vấn đề. Thiếu tướng, PGS, TS Nguyễn Tùng Hưng, Phó tư lệnh Bộ ư lệnh 86, Bộ Quốc phòng cho rằng: Cơ quan quản lý nhà nước và các lực lượng an ninh mạng nòng cốt phải có trách nhiệm dọn dẹp “môi trường mạng”, loại bỏ các trang web độc hại, lừa đảo. Đồng thời, cung cấp cho người dân những công cụ, ứng dụng an toàn và các kênh thông tin tiếp nhận phản ánh trực tuyến, để khi người dân phát hiện điều bất thường, họ biết phải báo cáo ở đâu và được hỗ trợ tức thời. Khi Nhà nước, doanh nghiệp công nghệ và nhân dân đồng hành, "thế trận lòng dân" trên không gian mạng sẽ trở thành pháo đài bất khả xâm phạm.
Trong bối cảnh, đa số người Việt Nam đang sử dụng ứng dụng mạng xã hội nước ngoài, việc phối hợp chặt chẽ với các nền tảng xuyên biên giới là biện pháp then chốt. Cơ quan quản lý cần làm việc thường xuyên, đề nghị thay đổi thuật toán theo hướng giảm ưu tiên tương tác đối với các nội dung độc hại, kích động thù hằn, xuyên tạc. Đồng thời, yêu cầu các nền tảng kịp thời gỡ bỏ nội dung vi phạm theo Luật An ninh mạng và các quy định pháp luật liên quan. Sự phối hợp này không chỉ mang tính kỹ thuật mà còn là biểu hiện của chủ quyền số quốc gia.
Cuối cùng, cần xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm là biện pháp răn đe cần thiết. Có thể xử lý điểm, thông báo vi phạm, gửi giấy mời làm việc với những cá nhân, hội nhóm cố tình sản xuất, tán phát “bẫy cảm xúc” trực tiếp hoặc gián tiếp xâm phạm an ninh quốc gia. Việc xử lý phải công khai, minh bạch, đúng quy định pháp luật để vừa giáo dục vừa răn đe đối với hành vi lợi dụng "rage bait" để chống phá.
Xây dựng “kháng thể số” không phải là nhiệm vụ của riêng ai, mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội. Khi mỗi công dân biết làm hạ nhiệt cái đầu nóng, từ chối tiếp tay và tranh luận văn minh; khi các cơ quan chức năng tận tụy, chủ động, sáng suốt, sắc bén đấu tranh thì "rage bait" sẽ không còn hoành hành. Đó chính là cách chúng ta bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng, bảo vệ niềm tin xã hội và bảo vệ tương lai số của đất nước trong kỷ nguyên phát triển mới.