Biết ý định đó, đứa con trai nhỏ dặn bố sau khi vứt ông xuống sông thì nhớ mang chiếc sọt về sau này con còn có cái dùng để vứt bố khi bố già. Anh ta nghe con nhỏ nói vậy cảm thấy nhói lòng, vì thế từ bỏ ý định bất nhân với cha đẻ của mình.

Vở kịch nổi tiếng “Ông không phải là bố tôi” của tác giả Lưu Quang Vũ (1948-1988) cũng đề cập đến một nhân vật tên Thiết sống bội bạc khi muốn đuổi bố ruột ra khỏi nhà hòng chiếm đoạt căn phòng thuộc sở hữu của người cha. Biết vậy, cậu con trai mới lớn tên Tân (là con đẻ Thiết) giả vờ nghĩ ra ý định làm một gian nhà tạm rồi đuổi khéo vợ chồng Thiết ra ở đó. Trước sự tức tối của Thiết về hành động bất hiếu của con trai, Tân đã nói thẳng với Thiết: “Bố là hạt của ông. Con là hạt của bố. Gieo hạt nào thì được cây nấy”. Hàm ý câu nói của Tân là bố có ý định đuổi ông ra khỏi nhà thì con cũng có thể làm việc tương tự như thế đối với bố. Nhân vật Thiết bỗng thức tỉnh, hối hận trước động thái mạnh mẽ của con trai nên dừng lại việc làm thất đức của mình.

Ảnh minh họa/eva.vn  

Hai câu chuyện chứa đựng tư tưởng sâu sắc về giá trị của lòng hiếu thảo của con người, nhưng cũng ẩn ý về sự báo ứng và luật nhân quả. Thực ra ở đời, hoàn cảnh sống không bao giờ đứng yên, thời thế có thể xoay vần, biến đổi. Ông cha ta có câu châm ngôn: “Không ai giàu ba họ, không ai khó ba đời”. Còn tục ngữ Thái đã có câu “Nước dâng, cá ăn kiến. Nước cạn, kiến ăn cá”. Đó là sự chắt lọc về phương châm ứng xử của con người sao cho hài hòa, có trước, có sau, có tình, có nghĩa. Trong cuộc sống, suy cho cùng, vị thế của con người không phải bất biến vì một mặt, sức mạnh của mỗi người luôn nằm trong một tương quan cụ thể; và mặt khác, mọi lợi thế đều có thể đảo chiều khi hoàn cảnh, thời thế thay đổi.

Đằng sau tình thế “cá ăn kiến, kiến ăn cá” không chỉ là lẽ tự nhiên mà còn là hàm ý câu chuyện về nhân tình, thời thế, quyền lực và cách ứng xử với các mối quan hệ đó. Trong thực tế cuộc sống, chúng ta thường đánh giá con người bằng vị trí mà họ đang đứng: Người giàu và người nghèo, người có quyền và người không có quyền, người thành công và người thất bại, người đang được trọng vọng và người đang bị lãng quên.

Nhưng một vị trí tại thời điểm cụ thể không thể là toàn bộ giá trị của một con người. Có người thành công do có năng lực. Có người sự nghiệp hanh thông vì gặp đúng thời. Có người chưa thành danh do thiếu cơ hội. Cũng có người đứng ở vị trí rất cao nhưng lại không nhận ra nền tảng dưới chân mình đang thay đổi. Với sự tỉnh táo, cần nói ngay rằng, điều đáng nói không phải là có lợi thế về quyền lực, mà đáng quan ngại là tưởng lợi thế của mình có sức mạnh tuyệt đối nên sinh ra chủ quan, coi thường người khác và làm những điều có lợi cho mình, hại cho người.

Phía sau câu chuyện “Cái sọt”, “Ông không phải là bố tôi” hay câu châm ngôn “Nước dâng, cá ăn kiến. Nước cạn, kiến ăn cá” chính là lời nhắc nhở, cảnh tỉnh mỗi chúng ta về phương châm đối nhân xử thế sao cho hài hòa, cân bằng trong giải quyết, xử lý các mối quan hệ; tránh tình trạng “nhất bên trọng, nhất bên khinh”, cậy quyền ỷ thế của mình để làm những điều phi nhân, bất nghĩa.

Một con người tử tế, văn minh thì không bao giờ cậy quyền cậy thế dù bản thân đang sở hữu lực mạnh, quyền cao, giàu sang có thể áp đặt người khác rơi vào tình cảnh lép vế, bất lợi; ngược lại, họ luôn sống đàng hoàng, khiêm nhường và đối xử công bằng, nhân ái với người khác. Chỉ có ứng xử văn minh như vậy mới giúp chúng ta duy trì các mối quan hệ tốt đẹp, bền vững và giữ gìn bản thân có tâm thế vững vàng, tâm can an nhiên, tâm hồn thư thái trong cuộc sống.