Loạt bài “Phòng, chống "rage bait - bẫy cảm xúc phẫn nộ” ở Việt Nam” hướng đến bóc trần thủ đoạn lợi dụng “bẫy cảm xúc” và đề xuất một hệ thống giải pháp tránh bẫy, góp phần củng cố đoàn kết và xây dựng trận địa lòng dân vững chắc trên không gian số.

Hiện tượng và cơ chế của “bẫy cảm xúc”

Ngày nay, không khó để chúng ta bắt gặp những làn sóng chỉ trích gay gắt, các cuộc tranh luận nảy lửa với hàng vạn biểu tượng mặt đỏ phẫn nộ khi lướt các mạng xã hội như Facebook, TikTok hay YouTube. Điển hình là vụ TikToker Nờ Ô Nô năm 2022 mượn danh từ thiện nhưng lại dùng lời lẽ miệt thị, xúc phạm một cụ bà nghèo khổ với những ngôn từ như “Hello bà già nghèo khổ giữa trời đông cô đơn”, “nghèo mà còn chê đồ ăn” hay “bớt nghèo lại đi nha, không ai giúp hoài đâu”... Tương tự như vậy, YouTuber Pearl Davis ở Mỹ lại liên tục đưa ra những phát ngôn cực đoan chống lại nữ quyền như đòi tước quyền bầu cử của phụ nữ... Những nội dung này đều có chung mục đích là cố tình kích động sự tức giận của cộng đồng mạng để thu lợi từ lượng tương tác khổng lồ do cảm xúc tiêu cực của người dùng mang lại.

Ảnh minh họa: tuoitre.vn 

Những ví dụ trên chỉ là một phần rất nhỏ trong số vô vàn “bẫy cảm xúc” với quy mô và tầm ảnh hưởng khác nhau vẫn xuất hiện thường xuyên trên mạng xã hội. Nhiều người đã cố tình tạo nội dung kích động, khơi gợi cảm xúc tiêu cực của đám đông nhằm câu view, trục lợi. Hiện tượng này đã trở nên phổ biến và có tác động tiêu cực đến độ năm 2025, Nhà xuất bản Đại học Oxford đã lựa chọn cụm từ “rage bait” là “từ ngữ của năm”. Theo đó, “bẫy cảm xúc” được hiểu là nội dung được thiết kế nhằm cố tình khiêu khích, xúc phạm, chia rẽ người xem nhằm thu hút tối đa lượt truy cập và tương tác. Về bản chất “bẫy cảm xúc” là một hành vi thao túng tâm lý tinh vi với hiệu ứng lôi kéo đám đông vô cùng lớn.

Câu hỏi đặt ra là: Tại sao con người lại dễ dàng sập “bẫy cảm xúc”? Câu trả lời nằm ở chính cấu trúc sinh học thần kinh và cơ chế tiến hóa của bộ não con người. Khi tiếp nhận thông tin mang tính đe dọa, bất công, hoặc xúc phạm, hạch hạnh nhân, vốn là trung tâm xử lý cảm xúc trong não bộ, lập tức kích hoạt phản ứng sinh tồn (tấn công hay bỏ chạy). Hormone căng thẳng được tiết ra sẽ ức chế hoàn toàn vỏ não trước trán, làm suy giảm tư duy logic. Sự giận dữ tạo kích thích tâm lý cao độ khiến con người mất đi sự hoài nghi lành mạnh, dẫn đến phản ứng bột phát thông qua tranh cãi tức thì. PGS, TS Vũ Thanh Vân, giảng viên cao cấp, Giám đốc Trung tâm Thông tin khoa học, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, cho rằng: “Con người thường dễ bị kích thích, phản ứng tức thì trước "mồi bẫy" thông tin. Những thông tin gây ra cảm xúc phẫn nộ, bức xúc hoặc thương cảm thường khiến công chúng mất đi sự tỉnh táo và khả năng tư duy lý trí thường có”.

Về vấn đề này, bài viết “Emotion shapes the diffusion of moralized content in social networks” (tạm dịch: Cảm xúc định hình việc lan truyền nội dung mang tính đạo đức trên mạng xã hội) trên Tạp chí PNAS (Kỷ yếu Viện Hàn lâm khoa học quốc gia Hoa Kỳ) đăng tải kết quả nghiên cứu của nhóm tác giả William Brady, Jay Van Bavel của Đại học New York cho thấy: Mỗi từ ngữ mang cảm xúc-luân lý (moral-emotional word) xuất hiện trong bài đăng sẽ giúp tốc độ lan truyền và tỷ lệ chia sẻ tăng lên tới 20%. Thêm vào đó, mạng xã hội giúp người ta được thoải mái thể hiện sự phẫn nộ của mình mà không phải đối mặt với sự trừng phạt thể chất trong khi lại nhận được phần thưởng được phóng đại lên thông qua lượt tương tác, sự tán dương của cộng đồng cùng quan điểm. Người dùng càng phẫn nộ thì thuật toán càng ưu ái lượt chia sẻ, tương tác. Tổng hợp các yếu tố nêu trên đã khiến cho “bẫy cảm xúc” luôn có “đất diễn” dù là ở bất kỳ mạng xã hội nào.

Từ trục lợi thương mại sang mục đích chính trị

Trước đây, “bẫy cảm xúc” chỉ được dùng cho việc câu view, lôi kéo lượt tương tác nhằm thành lập những fanpage hay kênh có lượng người theo dõi cao, lượt view lớn nhằm mục đích bán hàng hoặc kiếm tiền từ content (nội dung). Hiện nay, lợi dụng việc có thể thao túng tâm lý đám đông, các thế lực thù địch đã thiết kế kịch bản, nhào nặn thông tin, chọn thời điểm và châm ngòi “rage bait” nhằm phục vụ cho các toan tính đen tối về chính trị. Chỉ với bức ảnh chụp một vụ va chạm giao thông trên phố, một đoạn video ngắn vài chục giây quay cảnh lực lượng chức năng xử lý vi phạm trật tự đô thị, hay một phát ngôn được cắt ghép của một lãnh đạo nào đó kết hợp dòng trạng thái (status) kích động là đủ làm bùng phát một cơn thịnh nộ tập thể. Hàng nghìn, thậm chí hàng chục nghìn bình luận thóa mạ, kết tội sẽ xuất hiện chỉ sau vài phút đăng tải.

Năm 2018, các thế lực chống phá đã lợi dụng tạo “bẫy cảm xúc” từ việc Quốc hội xem xét một số dự thảo luật. Chúng cố tình tạo tin giả, xuyên tạc quy định cho thuê đất thành “bán đất cho nước ngoài” nhằm tạo ra một làn sóng phẫn nộ khổng lồ trên mạng xã hội. Bị thao túng cảm xúc và mất đi hoài nghi lý trí, đám đông bị kích động đã lan truyền tin giả, biến bức xúc mù quáng trên không gian mạng thành bạo loạn ngoài đời thực, dẫn đến đỉnh điểm là việc đập phá trụ sở chính quyền tại Bình Thuận.

Rõ ràng “bẫy cảm xúc” đã không còn đơn thuần là công cụ của những kẻ câu view nhằm mục đích trục lợi thương mại nữa, mà đã được chuyển hóa thành một công cụ tác chiến nhận thức (cognitive warfare) tinh vi, phục vụ trực tiếp cho âm mưu “diễn biến hòa bình”, bạo loạn lật đổ. Không nhắm vào túi tiền của nhà quảng cáo, “bẫy cảm xúc” chính trị nhắm thẳng vào trận địa lòng dân bằng thủ đoạn: Gạt bỏ lý lẽ và trực tiếp bắt cóc cảm xúc, thao túng tâm lý khiến người dân nhìn đâu cũng thấy tiêu cực, bất công, đẩy cộng đồng vào trạng thái hoang mang, nghi kỵ, chia rẽ và thậm chí là bạo loạn.

Theo Thiếu tướng, PGS, TS Nguyễn Tùng Hưng, Phó tư lệnh Bộ tư lệnh 86, từ chỗ đơn thuần chỉ là công cụ trục lợi thương mại của các cá nhân, “bẫy cảm xúc” đã bị biến thành một loại vũ khí mềm nguy hiểm. Đó là bởi nó có chi phí thấp nhưng đem lại hiệu quả cao. Các thế lực chống đối không cần chi ra một khoản ngân sách lớn cho các chiến dịch tuyên truyền hay xây dựng bộ máy truyền thông cồng kềnh mà chỉ cần sử dụng một vài hình ảnh hay đoạn clip cắt xén là có thể tác động trực tiếp lên “hệ điều hành nhận thức”, đẩy cảm xúc tiêu cực lên cực đại, mở đường để chuyển hóa bức xúc dân sự thành bất mãn chính trị.

Như vậy, “bẫy cảm xúc” từ công cụ kinh tế đã “tha hóa” thành phương thức tác chiến thông tin phi đối xứng, trong đó các đối tượng xấu tạo dựng “mồi bẫy” bằng cách cắt ghép có chủ đích hoặc thổi phồng các vấn đề nhạy cảm, bức xúc xã hội nhằm kích thích cảm xúc tiêu cực của quần chúng, từ đó chuyển hóa sự phẫn nộ thành bất mãn chính trị, nhắm trực diện vào thể chế và đường lối của một quốc gia. Đây là một thủ đoạn chính trị tinh vi và ít tốn kém, cần bị bóc trần nhằm hướng đến xây dựng một hệ thống giải pháp tránh bẫy khả thi, góp phần củng cố đoàn kết và xây dựng trận địa lòng dân vững chắc trên không gian số.

(còn nữa)