Cú lừa ngoạn mục về tâm lý

Bất cứ một quốc gia nào trên thế giới đều không thể tránh khỏi những vấn đề cố hữu như tranh chấp dân sự liên quan đến đất đai, va chạm giao thông hay sai phạm của một số cá nhân thực thi công vụ... Tuy nhiên, trong chiến lược “diễn biến hòa bình”, các thế lực thù địch lại không nhìn nhận đó như những hiện tượng xã hội bình thường. Chúng coi đó là nguồn nguyên liệu tuyệt vời để chế tạo “bom nổ chậm” trên mặt trận tư tưởng.

 Ảnh minh họa: THE NEW STRAITS TIMES

Cơ sở khoa học của thủ đoạn này bắt nguồn từ chính những điểm yếu trong tâm lý học hành vi của con người. Tiến sĩ Jonah Berger, chuyên gia về tâm lý học lan truyền trực tuyến tại Đại học Pennsylvania (Mỹ) nhận định rằng: Tính lan truyền của thông tin bị chi phối mạnh mẽ bởi sự kích thích sinh lý. Trong các nghiên cứu của mình, Tiến sĩ Berger phân loại sự tức giận và lo âu vào nhóm cảm xúc có tính “kích thích cường độ cao”. Khi tiếp xúc với thông tin gây phẫn nộ, hệ thần kinh trung ương bị kích hoạt mạnh mẽ, thôi thúc con người phải hành động ngay lập tức (như chia sẻ, bình luận, chửi bới) mà bỏ qua bước tư duy logic của vỏ não.

Khai thác triệt để đặc tính sinh học này trên môi trường không gian mạng, các thế lực thù địch liên tục “gieo mầm” cảm xúc bằng việc tán phát những thông tin giật gân, những mẩu chuyện khoét sâu vào các góc khuất, những vụ việc tranh chấp dân sự chưa rõ thực hư trong xã hội. Chúng khéo léo đóng gói thông tin bằng các tiêu đề mang đậm tính phán xét đạo đức như: “Sự vô cảm đến tàn nhẫn”, “Dân nghèo bị dồn vào bước đường cùng”, “Luật pháp chỉ dành cho kẻ có tiền, có quyền”... Những từ ngữ kích động này tạo ra một áp lực vô hình, buộc người đọc phải đưa ra phán xét tức thì để bảo vệ “cái thiện”. Bị cuốn theo cảm xúc phẫn nộ, người dùng dễ dàng trở thành những “con rối”, tự nguyện bấm nút chia sẻ thông tin theo bản năng trước khi kịp kiểm chứng.

Sự nguy hiểm nằm ở chỗ, đây hoàn toàn không phải là một quá trình “lây lan” tự nhiên. Đề cập đến thực trạng này, Thượng tá, TS Lê Đức Thắng (Viện Khoa học Xã hội và Nhân văn quân sự, Học viện Chính trị) chỉ rõ thủ đoạn của các thế lực xấu trên không gian mạng: Các thế lực thù địch lợi dụng những bức xúc, bất mãn và tâm lý tiêu cực trong xã hội để kích động cảm xúc đám đông, dẫn dắt nhận thức, thao túng dư luận theo hướng có lợi cho mục đích chống phá.

Để thực hiện mục tiêu đó, chúng sử dụng mạng lưới “tài khoản ma” (bot account) và “mạng máy tính ma” (botnet). Các công cụ công nghệ này được lập trình để tự động “thả phẫn nộ”, bình luận đồng loạt, đẩy bài viết lên xu hướng của các nền tảng mạng xã hội xuyên biên giới. Từ một va chạm giao thông, một xích mích hành chính đơn thuần, dưới sự “bơm thổi” của thuật toán và tài khoản ảo, vụ việc nhanh chóng bị bóp méo, nâng cao quan điểm thành sự đối đầu giữa nhân dân và chính quyền. Đó chính là bước chuyển hóa tinh vi và thâm độc nhất: Biến một bức xúc dân sự nhỏ lẻ thành một cuộc khủng hoảng niềm tin chính trị mang tính hệ thống.

Tác hại khôn lường

Khi cảm xúc tiêu cực bị “vũ khí hóa” và tán phát trên diện rộng, nó không chỉ dừng lại ở những cuộc cãi vã vô thưởng vô phạt trên thế giới ảo. “Bẫy cảm xúc” để lại những hệ lụy cực kỳ nghiêm trọng, tác động trực tiếp đến an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội và sinh mệnh của chế độ.

Thứ nhất, gây rối loạn dòng chảy thông tin chính thống và làm loãng những thông điệp định hướng. Các thuật toán mạng xã hội hiện nay (như Facebook, TikTok, YouTube) được thiết kế để tối ưu hóa thời gian người dùng lưu lại trên nền tảng. Do đó, chúng mặc định ưu tiên hiển thị những nội dung gây tranh cãi, có lượng tương tác cao. Khi các thế lực thù địch đẩy mạnh “bẫy cảm xúc”, hệ sinh thái thông tin lập tức bị ô nhiễm. Hàng loạt tin giả mang màu sắc u ám, giận dữ sẽ lấn át, đè bẹp những luồng thông tin tích cực, chính thống. Hậu quả là các thông điệp định hướng, các chính sách nhân văn của Đảng, Nhà nước rất khó tiếp cận được với đại đa số công chúng, thậm chí gây ra hiện tượng “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” trong nhận thức của một bộ phận người dân do bị bao vây bởi thông tin tiêu cực.

Trong đợt bão số 3 (Yagi) tàn phá miền Bắc nước ta vào tháng 9-2024, giữa lúc cả hệ thống chính trị, LLVT và nhân dân đang gồng mình ứng phó thì “bẫy cảm xúc” lại được giăng ra khắp nơi. Cơ quan chức năng liên tục xử phạt nhiều cá nhân tung tin đồn thất thiệt gây hoang mang tột độ, điển hình như “vỡ đê hồ Núi Cốc”. Thậm chí, nhiều đối tượng còn dùng công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) để tạo ra các bức ảnh giả mạo cảnh trẻ em khóc lóc dưới bùn đất, cắt ghép thông tin chính quyền địa phương “găm” hàng cứu trợ không chia cho dân. Những tin giả mang màu sắc phẫn nộ này lập tức kích động tâm lý hoang mang, giận dữ, làm nhiễu loạn công tác cứu hộ-cứu nạn và che mờ đi những nỗ lực phi thường, tinh thần đại đoàn kết cao đẹp của cả dân tộc trong hoạn nạn.

Thứ hai, hạ thấp uy tín các cơ quan công quyền, tạo định kiến tiêu cực về hệ thống chính quyền. Các thế lực thù địch hiểu rằng phải đánh sập niềm tin của nhân dân vào các lực lượng thực thi pháp luật-những “thanh kiếm và lá chắn” bảo vệ chế độ. Thủ đoạn cốt lõi được sử dụng ở đây là “rút gọn ngữ cảnh”. Chúng cố tình khiêu khích, lăng mạ lực lượng chức năng, nhưng khi quay video tung lên mạng, chúng sẽ cắt bỏ hoàn toàn phần nguyên nhân (hành vi vi phạm, chống đối của đối tượng), chỉ giữ lại vài giây hình ảnh lực lượng chức năng đang có hành động trấn áp hoặc biểu cảm nóng giận. Kỹ xảo này đánh lừa thị giác và cảm xúc của người xem, biến cơ quan công quyền thành nơi “cửa quyền”, “bạo lực”, qua đó tạo ra một định kiến mặc định: Cứ người mặc sắc phục là sai, người dân (dù vi phạm pháp luật) luôn là nạn nhân yếu thế.

Hiện tượng này diễn ra rất phổ biến đối với lực lượng chức năng đại diện cho chính quyền cơ sở. Rất nhiều vụ việc người vi phạm nồng độ cồn, vi phạm trật tự công cộng có hành vi lăng mạ, tấn công người thi hành công vụ. Khi lực lượng chức năng bắt buộc phải dùng biện pháp nghiệp vụ để khống chế, các đối tượng xung quanh lập tức quay clip 10-15 giây tung lên mạng với tiêu đề “công an đánh dân”. Hàng chục nghìn bình luận chì chiết, đòi “trừng trị” lực lượng chức năng ngay lập tức xuất hiện mà không cần biết đến bối cảnh trước đó. Chiêu trò này làm xói mòn nghiêm trọng uy tín và tính chính danh của bộ máy Nhà nước.

Thứ ba, vô hiệu hóa năng lực phản biện, phản bác của các cơ quan chức năng. Sự nguy hiểm của “bẫy cảm xúc” nằm ở chỗ nó tước đi lý trí và tư duy phản biện của đám đông. Khi dư luận bị đẩy lên đỉnh điểm của sự bức xúc, người ta có xu hướng từ chối tiếp nhận những thông tin trái ngược với định kiến của họ. Khi ấy, mọi nỗ lực giải thích, minh bạch thông tin của cơ quan chức năng đều trở nên vô nghĩa. Những bài viết phân tích logic, chuẩn mực bằng số liệu khoa học ngay lập tức bị gán mác là “chữa cháy”, “bưng bít sự yếu kém” hoặc “lấp liếm cho sai phạm”.

Vấn đề thiếu điện cục bộ và phải cắt điện luân phiên diện rộng ở miền Bắc trong mùa hè năm 2023 là một minh chứng rõ nét. Mặc dù các chuyên gia kinh tế, kỹ sư đầu ngành các cơ quan thông tấn chính thống đã phân tích rất rõ nguyên nhân khách quan: Sự cực đoan của hiện tượng El Nino khiến các hồ thủy điện cạn trơ đáy, trong khi nhu cầu sử dụng điện tăng đột biến. Thế nhưng, dưới sự “dắt mũi” của những trang mạng phản động, một bộ phận người dân bức xúc vì mất điện đã phớt lờ mọi số liệu thời tiết và tin rằng đó là “sự đấu đá nội bộ”, “sự yếu kém của hệ thống quản lý”. Cảm xúc tiêu cực lúc này trở thành một bức tường thành, vô hiệu hóa tiếng nói của sự thật.

Thứ tư, gieo mầm bất đồng chính kiến, kích động chống đối thực tế. Mục tiêu cuối cùng và thâm độc nhất của “bẫy cảm xúc” không chỉ là hô hào trên mạng ảo mà là chuyển hóa sự bất mãn tư tưởng thành những hành động chống đối, phá hoại ngoài đời thực. Bằng cách nhồi nhét liên tục những thông tin tiêu cực, các thế lực thù địch muốn dựng lên một lăng kính đen tối, khiến người dân nhìn nhận mọi chính sách của Đảng, Nhà nước đều mang mục đích cá nhân. Chúng biến những thắc mắc, khiếu nại về hành chính thông thường thành sự thù hằn giai cấp, từ đó xúi giục tụ tập đông người, khiếu kiện vượt cấp, bạo động, tạo thành các điểm nóng về an ninh chính trị, kinh tế, xã hội.

Trong công tác giải phóng mặt bằng để thi công các dự án xây dựng, luôn tồn tại những vướng mắc nhất định về chính sách đền bù. Lợi dụng điều này, các đối tượng cơ hội chính trị lập tức can thiệp, dựng lên kịch bản đối lập giữa “người dân nghèo mất đất” và “quan chức cấu kết doanh nghiệp cướp đất”. Bằng những từ ngữ kích động, chúng không hướng dẫn người dân khiếu nại theo đúng trình tự pháp luật mà kích động họ mang băng rôn, khẩu hiệu ra chặn đường, cản trở thi công, chống người thi hành công vụ. Khi có xô xát xảy ra, chúng tiếp tục quay vòng thông tin, lu loa với quốc tế về cái gọi là “đàn áp nhân quyền”.

Rõ ràng, khi cảm xúc tiêu cực của nhiều người bị các thế lực thù địch thu gom, định hướng và “vũ khí hóa”, nó không còn là chuyện tự do ngôn luận mang tính cá nhân mà đã trở thành một tác nhân xấu tàn phá khối đại đoàn kết toàn dân tộc, làm suy yếu nền tảng tư tưởng của Đảng. Nhận diện rõ thủ đoạn và cơ chế chuyển hóa của loại độc tố này là bước đầu tiên thiết yếu, cấp bách, từ đó đưa ra những biện pháp phòng ngừa, ngăn chặn, hóa giải triệt để.

(còn nữa)