Về nơi khởi nguồn của nền tin học Việt Nam-Bài 1: Buổi bình minh của vi tính nước nhà

Từ căn hầm máy tính khổng lồ

Chúng tôi có dịp cùng TS Nguyễn Chí Công (nguyên cán bộ Viện Khoa học Tính toán và Điều khiển) cùng một số đồng nghiệp cũ đi thăm khu vực Núi Cung. Núi Cung trước đây là một ngọn đồi thấp. Theo kỷ yếu “35 năm Viện Công nghệ thông tin 1976-2011”, khu vực Núi Cung (hay còn gọi là Đồi Thông) là nơi đặt trụ sở trước đây của Phòng Toán học tính toán, đơn vị tiền thân của Viện Khoa học Tính toán và Điều khiển. Cơ sở vật chất ban đầu của Viện bao gồm 4 dãy nhà cấp 4 theo hình chữ E với 28 gian, mỗi gian gần 20m². Bên cạnh đó là một căn hầm máy tính khổng lồ, được dựng trong lòng Núi Cung với diện tích khoảng 200m², gồm hai gian tạo thành hình chữ L. Ban đầu, căn hầm được chuẩn bị để lắp đặt máy tính Minsk-22 do Liên Xô viện trợ, nhưng sau đó hệ thống máy tính này được chuyển sang địa điểm khác. Từ năm 1974, căn hầm tiếp nhận máy tính Odra-1304 do Ba Lan sản xuất-một hệ thống tính toán cỡ lớn gần như chiếm trọn không gian bên trong. Hệ thống này được đưa vào sử dụng ngay sau đó và đã tham gia xử lý khối lượng dữ liệu đồ sộ phục vụ cuộc Tổng điều tra dân số đầu tiên trên phạm vi toàn miền Bắc, sau đó tiếp tục vận hành cho các nhiệm vụ tính toán quan trọng của Nhà nước cho đến năm 1989 thì dừng hẳn và được thanh lý. 

Căn hầm máy tính Odra-1304 được chụp ở thời điểm trước đây. Ảnh tư liệu do Tiến sĩ Nguyễn Chí Công cung cấp

Phòng Toán học tính toán từng vinh dự được Thủ tướng Phạm Văn Đồng đến thăm, làm việc và trực tiếp kiểm tra hệ thống máy tính Odra-1304 khi tiến hành tổng hợp số liệu phục vụ cuộc Tổng điều tra dân số. Đơn vị sau này cũng được Chính phủ tặng bằng khen nhằm ghi nhận những đóng góp đó.

TS Nguyễn Chí Công nhớ lại: “Ngày ấy, chúng tôi làm việc trong hầm máy tính với tiếng máy chạy liên tục suốt ngày đêm. Không gian kín mít, gần như không có ánh sáng, nhiệt độ luôn phải giữ ở khoảng 16 độ C để máy vận hành ổn định...”. Cũng theo lời kể của ông, từ giữa thập niên 1960 đến giữa thập niên 1980, không xa khu làm việc của các nhà khoa học là doanh trại Quân đội, với 4 ụ pháo cao xạ 57mm bảo vệ bầu trời Ba Đình. Xa xa phía Đông là làng hoa Ngọc Hà, nơi một máy bay B-52 của Mỹ bị bắn rơi vào tháng 12-1972. Xung quanh khu vực Núi Cung có nhiều vườn cây và ruộng hoa tươi đẹp. Núi Cung về sau có thêm tên gọi “Đồi Thông”-tên gọi xuất phát từ sự lãng mạn của những người làm tin học, dù thực tế trên núi chỉ trồng phi lao để ngụy trang.

Nhưng cảnh thơ ấy nay đã phải nhường chỗ cho những ngôi nhà bê tông chen chúc. Núi Cung hiện nay chỉ còn là một gò đất thấp, 4 phía xung quanh là những căn nhà tạm, xưởng vật liệu, hàng quán. Trên đỉnh gò cũng có vài căn nhà tạm được dựng lên cho người lao động thuê. Thật khó để hình dung phía sau cụm dân cư chật chội, tồn tại căn hầm máy tính, nơi khởi nguồn buổi bình minh của tin học Việt Nam.

TS Nguyễn Chí Công chỉ tay về phía hai cây cột thông khí, thấp thoáng giữa cây cối và những ngôi nhà tạm-đó là dấu hiệu rõ nhất để nhận diện căn hầm máy tính họ làm việc năm xưa. Tiếp tục chỉ về phía Đông sườn gò, ông xác định đó là vị trí đặt căn hầm khổng lồ. Tiếc là nóc hầm hiện đã bị che phủ hoàn toàn bởi các công trình do một số hộ dân dựng thêm.

Đến chiếc máy tính đầu tiên VT80

Cuối năm 1976, Viện Khoa học Tính toán và Điều khiển được thành lập trên cơ sở sáp nhập Phòng Toán học tính toán và Ban Điều khiển học, do GS Phan Đình Diệu làm Viện trưởng. Ngay sau đó, GS Phan Đình Diệu mời được chuyên gia tin học người Pháp Alain Teissonnière sang Việt Nam. Alain Teissonnière đã xin nghỉ không lương hai tháng tại Pháp, tự chuẩn bị giáo trình, mang theo tài liệu và nhiều linh kiện vi xử lý quý hiếm và phải đi vòng qua Moscow (Liên Xô) để tới được Hà Nội. Trong bối cảnh đất nước chịu cấm vận nặng nề, việc các nhà khoa học tiếp cận linh kiện điện tử gần như bế tắc. Đó là cơ hội đặc biệt giúp các nhà khoa học Việt Nam lần đầu tiếp cận tư duy và công nghệ vi xử lý phương Tây, đồng thời, mở ra cánh cửa hợp tác trong lĩnh vực khoa học kỹ thuật hai nước Việt-Pháp sau này.

Trong điều kiện sinh hoạt thiếu thốn thời bao cấp, vị chuyên gia người Pháp không khỏi xót xa khi chứng kiến những bữa cơm chỉ có rau, lạc, cà và dưa muối của các kỹ sư Việt Nam. Nhưng cũng từ đó, ngã rẽ quan trọng của lịch sử tin học Việt Nam đã được mở ra.

Nhóm kỹ sư chế tạo máy tính VT80 và chuyên gia tin học người Pháp tại Núi Cung năm 1977. Ảnh tư liệu do Tiến sĩ Nguyễn Chí Công cung cấp

Trong thời gian công tác tại Việt Nam, Alain Teissonnière vừa giảng về vi xử lý cho hơn 50 cán bộ khoa học của Viện và nhiều cơ sở đào tạo khác; vừa cùng các nhà khoa học bắt tay làm ra chiếc máy vi tính. Khái niệm vi xử lý khi ấy còn rất mới với không chỉ riêng Việt Nam mà cả thế giới. Ông sớm dự báo chip vi xử lý nhỏ gọn sẽ thay thế những hệ thống máy tính cồng kềnh như Odra-1304, một nhận định lúc đó còn khiến nhiều người nghi ngờ, nhưng đã đem lại một tư duy hoàn toàn mới.

Nhóm nghiên cứu của Viện Khoa học Tính toán và Điều khiển bắt tay nghiên cứu, lắp ráp chiếc máy vi tính đầu tiên của Việt Nam trong điều kiện hầu như chưa có ai từng sang phương Tây, hoặc có nhiều tài liệu về chip máy tính để tham khảo. Chiếc máy thực chất như một “cỗ máy cái” để phát triển các thế hệ sau, sử dụng bộ vi xử lý Intel 8080A. Ban đầu, máy tính mang tên FT8080, sau này gọi là VT80.

“VT80 được xây dựng theo thiết kế với kỹ thuật quấn dây điện (wrapping), nối các chân dây cắm do Alain Teissonnière mang từ Pháp sang; bao gồm bìa CPU, nhiều bìa RAM/ROM và I/O cùng các thứ linh kiện lỉnh kỉnh, từ bảng điều khiển đến vỏ máy, nguồn điện. Máy không có bàn phím và màn hình; dữ liệu được nhập từng bit bằng công tắc Liên Xô và kết quả hiển thị qua các đèn LED. Khó khăn lớn nhất khi đó là điện không ổn định, bộ nhớ hạn chế và mọi thao tác đều phải làm thủ công. Sau nhiều lần thử nghiệm và căn chỉnh, cuối cùng chiếc máy cũng vận hành được”, TS Nguyễn Chí Công chia sẻ. Trong thời gian thực tập tại Pháp sau này, ông Công nhận thấy VT80 không hề thua kém mẫu Altair 8800 của Mỹ (ra mắt năm 1975), thậm chí còn nhỏ gọn hơn.

VT80 đã giúp các kỹ sư Việt Nam lần đầu hình dung rõ mô hình máy vi tính cá nhân, là tiền đề ra đời các máy tính thế hệ sau. Trong giai đoạn 1976-1989, Viện Khoa học Tính toán và Điều khiển đã có nhiều đóng góp quan trọng trong việc phổ biến vi xử lý và vi điều khiển thông qua các chương trình đào tạo, chuyển giao kỹ thuật trên phạm vi cả nước. Đặc biệt, các máy tính mang thương hiệu VT như: VT80, VT82, VT83, VT84, VT86 được nghiên cứu, lắp ráp ngay tại Viện là những dấu mốc quan trọng của ngành công nghệ thông tin Việt Nam. Đây được xem là những máy vi tính cá nhân đầu tiên do các nhà khoa học Việt Nam nghiên cứu, lắp ráp và làm chủ công nghệ. Và khu vực Núi Cung-Đồi Thông cũng là một trong những địa điểm ghi dấu quá trình hình thành những nền móng đầu tiên của ngành công nghệ thông tin Việt Nam.

Câu chuyện về những ngày miệt mài làm việc tại Núi Cung của các nhà khoa học bấy giờ khép lại. Trở lại thực tại trước mắt, nơi từng đặt hệ thống máy tính Odra-1304 và chứng kiến sự ra đời chiếc máy vi tính đầu tiên của người Việt nghiên cứu, lắp ráp giờ đây chỉ còn là dấu tích hoang tàn. Hiếm ai sinh sống quanh khu vực này biết rằng, nơi đây từng tồn tại một cơ sở khoa học đặc biệt của đất nước. Buổi bình minh của tin học nước nhà bắt đầu dưới chân Núi Cung, nhưng hiện tại, số phận của dấu tích này vẫn đang bỏ ngỏ.

(còn nữa)