Dấu tích ngổn ngang

Không khí chuyến thăm lại trụ sở làm việc cũ của những cán bộ Viện Khoa học Tính toán và Điều khiển trước đây, tiền thân của Viện Công nghệ thông tin (CNTT), Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ (KH-CN) Việt Nam bỗng chùng xuống. Những khoảng lặng dần xuất hiện, cùng với đó là những câu hỏi của các nhà khoa học năm xưa vẫn luôn đau đáu: Vì sao một địa điểm từng ghi dấu và được coi là nơi khởi đầu của ngành CNTT nước nhà lại đang bị bỏ quên, không được nhận diện?

TS Nguyễn Chí Công cùng đồng nghiệp và chiếc máy tính VT81 - thế hệ tiếp theo của máy tính VT80. Ảnh tư liệu do TS Nguyễn Chí Công cung cấp

Ngoài lần đi cùng đoàn của TS Nguyễn Chí Công, chúng tôi rất khó tiếp cận khu vực này. Trong lần hiếm hoi lên được đỉnh gò, chúng tôi ghi nhận tại đây có những người lao động đang sinh sống. Họ tỏ ra dè dặt khi thấy người lạ xuất hiện. Qua vài câu hỏi ngắn, thông tin duy nhất chúng tôi được chia sẻ chỉ là: Họ được cho “thuê” lại nhà.

Nhiều lớp rào chắn được dựng lên và có cả cổng bảo vệ tại lối lên đỉnh gò. Theo thông tin từ Trang thông tin điện tử phường Ngọc Hà, TP Hà Nội, tháng 2-2026, UBND phường Ngọc Hà xử lý, buộc tháo dỡ những khung sắt và nhà tôn dựng trái phép ở khu vực Núi Cung. Tuy nhiên, ở thời điểm chúng tôi ghi nhận đầu tháng 9-2026, khu vực này vẫn tồn tại vài công trình nhà xưởng tạm, việc ra vào bị một số người ở đây kiểm soát gắt gao.  

Chúng tôi di chuyển tới cửa hầm đặt máy tính ODRA-1304 năm xưa, nằm ngay mặt ngõ 189 Hoàng Hoa Thám. Cửa hầm là một mái ngói đỏ cũ kỹ, nền đất thấp hơn mặt đường, lọt thỏm giữa những biển hàng và vật liệu, bị che khuất hoàn toàn. Lối vào được các hộ dân tận dụng để kinh doanh đủ thứ: Nhôm, sắt, gà, vịt... Phải có sự “đồng ý” của “chủ hộ” đang sử dụng khu vực này, chúng tôi mới “được phép” tiếp cận gần hơn. Do cửa bị khóa, chúng tôi chỉ có thể đứng từ bên ngoài nhìn vào gian đầu tiên của hầm, nơi trước kia được dùng để tiếp khách. Những bức tường dày đã phủ rêu và dấu vết của thời gian, nhưng kết cấu vẫn còn rất kiên cố. Theo quan sát, độ dày của tường hầm phải tới gần 1m.

TS Vũ Như Lân (nguyên cán bộ Viện Khoa học Tính toán và Điều khiển, sinh sống gần Núi Cung) cho biết, cách đây khoảng 20 năm, khu vực quanh Núi Cung từng nhiều lần bị tác động bởi các đợt giải tỏa và quy hoạch, nhưng đâu lại vào đấy. Nhiều người dân đã dọn đi rồi quay trở lại, khiến khu vực này ngày càng trở thành mớ hỗn độn.

Dù không phải lần đầu trở lại thăm Núi Cung, cảm giác xót xa vẫn hiện rõ trên gương mặt những người từng dành trọn quãng thanh xuân cùng hầm máy tính này. “Khu vực Núi Cung là ký ức của cả một thế hệ làm khoa học trong điều kiện khắc nghiệt. Chúng ta đã thay đổi được tư duy về khoa học máy tính, tìm ra con đường để đi. So với thế giới, Việt Nam thậm chí bắt đầu khá sớm. Giá trị của khu vực này nằm ở việc chứng kiến và ghi dấu nhiều thành tựu khoa học nói chung cũng như ngành CNTT nói riêng”, TS Vũ Như Lân bày tỏ.

Đại diện Viện Hàn lâm KH-CN Việt Nam cũng khẳng định với phóng viên Báo Quân đội nhân dân, với những thành tựu về khoa học bấy giờ, khu vực Núi Cung-Đồi Thông không chỉ gắn với việc vận hành hệ thống máy tính ODRA-1304 mà còn là một trong những địa điểm ghi dấu quá trình hình thành những nền móng đầu tiên của ngành CNTT Việt Nam.

Chờ đợi sự ghi nhận xứng đáng

Thế hệ cán bộ từng gắn bó với khu vực Núi Cung như TS Nguyễn Chí Công và TS Vũ Như Lân luôn mong mỏi dấu tích này, bao gồm hầm đặt máy tính ODRA-1304 có thể trở thành một địa điểm giáo dục truyền thống trong lĩnh vực KH-CN cho thế hệ trẻ. Chính những người từng làm việc tại đây luôn sẵn sàng trở thành những thuyết minh viên để truyền lửa tinh thần cho thế hệ trẻ và những người yêu khoa học. Nhưng qua nhiều lần đề nghị không được phản hồi, TS Nguyễn Chí Công đã tự mở một khu trưng bày tại nhà riêng nhiều năm nay, lưu giữ kỷ vật và tư liệu về những ngày đầu của tin học nước nhà, nhằm phục vụ công chúng có nhu cầu tham quan, tìm hiểu. Theo ông, trong bối cảnh Đảng, Nhà nước xác định phát triển KH-CN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu, những địa chỉ gắn với buổi khởi nguyên của tin học Việt Nam như Núi Cung có những giá trị lịch sử cần phải được nhận diện và gìn giữ.

Về việc ghi nhận, bảo tồn và phát huy những giá trị của khu vực Núi Cung, trong Công văn số 90-CV/TTDLTTKH của Trung tâm Dữ liệu và Thông tin khoa học, Viện Hàn lâm KH-CN Việt Nam, do Giám đốc Nguyễn Thị Vân Nga ký, thực hiện theo chỉ đạo của lãnh đạo Viện trả lời Báo Quân đội nhân dân về nội dung này, khẳng định quan điểm của Viện Hàn lâm KH-CN Việt Nam là luôn coi trọng việc gìn giữ, lưu trữ và phát huy các tư liệu, hiện vật cũng như những dấu ấn lịch sử gắn với quá trình hình thành, phát triển của Viện và các đơn vị trực thuộc. Những thành tựu, dấu tích khoa học kỹ thuật trong giai đoạn đầu xây dựng đất nước, trong đó có các hoạt động của Viện Khoa học Tính toán và Điều khiển đều được ghi nhận trong các tài liệu, kỷ yếu và hồ sơ lưu trữ. Tuy nhiên, do thời gian đã lâu, nhiều tư liệu bị thất lạc, nhiều nhà khoa học thuộc các thế hệ đi trước không còn nên việc sưu tầm, xác minh và bổ sung nguồn tư liệu gặp không ít khó khăn.

Đại diện Viện Hàn lâm KH-CN Việt Nam cũng nhận định: Khu vực Núi Cung-Đồi Thông là một địa điểm có ý nghĩa trong lịch sử phát triển của ngành CNTT cũng như của Viện. Tuy nhiên, khu vực này cần được nhìn nhận trong tổng thể lịch sử hơn 50 năm hình thành và phát triển của Viện. Vì vậy, việc nghiên cứu, nhận diện, bảo tồn và phát huy giá trị nên được đặt trong chương trình tổng thể về bảo tồn và phát huy các giá trị lịch sử, KH-CN của Viện.

Từ góc nhìn chuyên môn, GS, TS Nguyễn Chí Bền, nguyên Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia cho rằng, dấu tích Núi Cung, bao gồm hầm đặt máy tính ODRA-1304 có đủ các yếu tố để được xếp hạng di tích lịch sử-văn hóa, tối thiểu ở cấp thành phố, có thể hướng tới đề nghị xếp hạng di tích cấp quốc gia. Theo ông, nếu được xếp hạng, đây là một di tích rất đặc biệt, bởi từ trước tới nay, các địa điểm liên quan đến hoạt động KH-CN ở Việt Nam hầu như không được xếp hạng, thường chỉ phong tặng giải thưởng cho các cá nhân có cống hiến. Đồng quan điểm đó, PGS, TS Đặng Văn Bài, Phó chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia cũng ủng hộ địa điểm này nên được xếp hạng di tích. Ông cũng nhấn mạnh rằng, trong hệ thống di tích Việt Nam hiện nay, các di tích liên quan đến lịch sử, văn hóa, kiến trúc rất phong phú, nhưng các địa điểm gắn với quá trình phát triển KH-CN còn rất hiếm.

Quan điểm của Viện Hàn lâm KH-CN Việt Nam là phát huy những giá trị lịch sử của nền KH-CN Việt Nam, góp phần giáo dục truyền thống, lan tỏa tinh thần vượt khó, sáng tạo của các thế hệ nhà khoa học, đồng thời nâng cao nhận thức xã hội, đặc biệt là của thế hệ trẻ về quá trình xây dựng, phát triển KH-CN nước nhà. Đối với các đề xuất về việc ghi nhận những giá trị của khu vực Núi Cung-Đồi Thông, Viện Hàn lâm KH-CN Việt Nam luôn sẵn sàng phối hợp với các cơ quan quản lý nhà nước, chuyên gia và đơn vị liên quan để cung cấp thông tin, tư liệu trên cơ sở nguồn tài liệu hiện có.