Hệ thống “bốn thật” - gốc rễ của một nền giáo dục thực chất

Trong quá trình phát triển của mỗi quốc gia, giáo dục luôn là điểm khởi đầu của mọi sự thay đổi. Không có một quốc gia hùng cường nào được xây dựng trên một nền giáo dục chạy theo hình thức; cũng không có một nền kinh tế sáng tạo nào được dẫn dắt bởi những con người chỉ giỏi bằng cấp mà thiếu kỹ năng, yếu năng lực, kém thích ứng với thời cuộc. Khi đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu đột phá về khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, việc xây dựng hệ thống “học thật, thi thật, nhân tài thật, giá trị thật” thể hiện bản chất và gốc rễ của một nền giáo dục thực chất.

Học sinh Trường Trung học phổ thông FPT (Hà Nội) trong giờ học ngoại ngữ. Ảnh: HƯNG HÀ

Học thật tạo nền tảng; thi thật bảo đảm sự công bằng; nhân tài thật là thành quả; còn giá trị thật là đích đến của giáo dục. Một mắt xích bị đứt gãy sẽ ảnh hưởng đến toàn bộ hệ thống giá trị. Điều đó lý giải vì sao đổi mới giáo dục hôm nay không thể chỉ dừng ở việc đổi mới chương trình, sách giáo khoa hay điều chỉnh phương thức thi cử, mà trước hết phải thay đổi tư duy về giá trị của việc học.

Những năm gần đây, ngành giáo dục có nhiều chuyển biến tích cực trong quá trình phát triển phẩm chất, năng lực người học thay vì chỉ truyền thụ kiến thức như trước đây. Tuy nhiên, thẳng thắn nhận định thì một bộ phận nhà giáo và học sinh, sinh viên vẫn còn biểu hiện chạy theo thành tích, tâm lý sính bằng cấp, lối học đối phó và cách đánh giá thiên về điểm số. Không ít học sinh dành phần lớn thời gian để luyện thi nhưng thiếu cơ hội trải nghiệm; không ít sinh viên tốt nghiệp với tấm bằng loại giỏi nhưng doanh nghiệp vẫn phải đào tạo lại.

Để xây dựng nền giáo dục thực chất, yêu cầu đầu tiên là học thật. Học thật không chỉ là học đủ kiến thức mà còn là học bằng tinh thần trung thực, học để hiểu bản chất vấn đề, học để hình thành năng lực tư duy, khả năng sáng tạo và ý thức cống hiến cho xã hội. Trong thời đại trí tuệ nhân tạo, khi máy móc có thể ghi nhớ và xử lý dữ liệu nhanh hơn con người, lợi thế lớn nhất của người học không còn nằm ở khả năng thuộc lòng mà ở năng lực tư duy phản biện, sáng tạo và tinh thần học tập suốt đời.

Một xã hội đề cao học thật sẽ không lấy điểm số làm thước đo duy nhất của thành công; không đánh giá con người bằng số lượng chứng chỉ; càng không xem tấm bằng là “bảo bối” để bước vào thị trường lao động. Giá trị của việc học phải được khẳng định bằng năng lực làm việc, hiệu quả cống hiến và khả năng tạo ra những giá trị hữu ích cho cộng đồng.

Học thật chỉ phát huy tác dụng khi được kiểm chứng bằng thi thật. Thi cử không đơn thuần là hoạt động kiểm tra kiến thức mà còn là phép thử đối với sự trung thực của cả hệ thống giáo dục. Một kỳ thi nghiêm túc sẽ bảo vệ người học chân chính, tạo lập môi trường cạnh tranh lành mạnh và củng cố niềm tin xã hội vào sự minh bạch, công bằng.

Bài học từ các vụ gian lận thi cử trong kỳ thi tốt nghiệp THPT mới đây xảy ra ở Tuyên Quang, Quảng Trị... có ý nghĩa cảnh tỉnh sâu sắc. Khi sự gian dối len lỏi vào giáo dục sẽ bào mòn niềm tin, làm méo mó các giá trị và gây ra hệ lụy khôn lường cho xã hội. Một bác sĩ, một kỹ sư, một giáo viên hay một cán bộ được tuyển chọn, bổ nhiệm từ những kết quả thi cử không trung thực sẽ khó có thể hoàn thành bổn phận, trách nhiệm trước Đảng, Tổ quốc và nhân dân. Bởi vậy, bảo vệ sự trung thực trong thi cử cũng là bảo vệ chất lượng nguồn nhân lực của quốc gia.

Đổi mới thi cử hiện nay vì thế không chỉ là siết chặt kỷ luật phòng thi mà còn là đổi mới cách đánh giá. Khi đề thi hướng đến đánh giá chính xác năng lực tư duy, khả năng giải quyết vấn đề và kỹ năng vận dụng thực tiễn, người học sẽ không còn tư tưởng, phương pháp học thuộc lòng hay học đối phó. Đó mới là cơ sở, điều kiện bảo đảm để giáo dục chuyển từ truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực cho người học một cách thực chất, hiệu quả.

Từ học thật và thi thật mới có thể hình thành nhân tài thật. Đây là nguồn lực đặc biệt quan trọng trong bối cảnh các quốc gia cạnh tranh bằng tri thức, khoa học-công nghệ và đổi mới sáng tạo. Nhân tài thật không phải là người có nhiều bằng cấp mà là người tạo ra nhiều giá trị nhất. Họ được khẳng định bằng trí tuệ, bản lĩnh, đạo đức và kết quả cống hiến cho xã hội.

Lịch sử phát triển của mọi quốc gia đều cho thấy, mỗi bước tiến lớn đều gắn với việc phát hiện, trọng dụng và phát huy nhân tài. Việt Nam đang đứng trước cơ hội phát triển bứt phá nếu xây dựng và phát huy tốt nguồn nhân lực chất lượng cao trong mọi lĩnh vực cuộc sống, nhất là các lĩnh vực khoa học, công nghệ, quốc phòng, an ninh, giáo dục, y tế và quản trị quốc gia. Muốn vậy, phải kiến tạo một môi trường mà ở đó người tài được đánh giá bằng năng lực thực, được trao cơ hội cống hiến, được ghi nhận, đãi ngộ tương xứng với hiệu quả công việc và thành tựu đóng góp cho tổ chức, cơ quan, đơn vị và xã hội.

Đích đến của toàn bộ quá trình học thật, thi thật, nhân tài thật là giá trị thật. Giá trị thật của giáo dục không nằm ở số lượng trường đạt chuẩn, tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp hay những bảng thành tích được công bố hằng năm. Giá trị ấy phải được thể hiện bằng năng suất lao động của nền kinh tế, bằng năng lực cạnh tranh quốc gia và bằng chất lượng nguồn nhân lực đáp ứng sự đổi mới, phát triển đất nước và hội nhập quốc tế.

Để xây dựng hệ thống “học thật, thi thật, nhân tài thật, giá trị thật”, điều căn cốt là phải có sự thay đổi, chuyển biến mạnh mẽ cả trong nhận thức và hành động của toàn bộ hệ thống giáo dục. Nhà trường phải dạy thực chất; giáo viên phải đánh giá trung thực; phụ huynh phải từ bỏ tâm lý chạy theo điểm số; doanh nghiệp phải tuyển dụng nhân lực dựa trên năng lực thực tế; cơ quan quản lý phải lấy chất lượng làm tiêu chí hàng đầu trong hoạch định chính sách. Khi cả xã hội cùng coi trọng sự trung thực và thực chất, giáo dục sẽ có môi trường thuận lợi để đổi mới thành công.

Cách đây 77 năm, ngày 14-9-1949, khi đến thăm Trường Đảng Nguyễn Ái Quốc (nay là Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh), Chủ tịch Hồ Chí Minh từng căn dặn: Học để làm việc, làm người, làm cán bộ; học để phụng sự đoàn thể, giai cấp và nhân dân, Tổ quốc và nhân loại. Lời dạy của Bác đến nay vẫn vẹn nguyên giá trị. Đối với mỗi học sinh, sinh viên, cần nhận thức sâu sắc rằng, học không phải để làm đẹp hồ sơ lý lịch, càng không phải tạo nên những thành tích bề nổi để “đánh bóng” hình ảnh cá nhân mà là kiến tạo phẩm chất, năng lực, nhân cách và trách nhiệm để cống hiến, phụng sự Tổ quốc, phục vụ nhân dân, góp phần thúc đẩy xã hội ngày càng phát triển giàu mạnh, văn minh, tiến bộ.