Làm chủ công nghệ để tạo lợi thế cạnh tranh

Nghị quyết số 79-NQ/TW của Bộ Chính trị đã đặt ra những yêu cầu mới đối với khu vực doanh nghiệp nhà nước trong giai đoạn phát triển tới. Nếu trước đây doanh nghiệp nhà nước chủ yếu được xác định giữ vai trò nòng cốt trong các ngành, lĩnh vực then chốt, thiết yếu, bảo đảm các cân đối lớn của nền kinh tế thì nay mục tiêu được nâng lên ở tầm cao hơn. Doanh nghiệp nhà nước không chỉ phải hoạt động hiệu quả mà còn phải trở thành lực lượng tiên phong, dẫn dắt tăng trưởng, có quy mô lớn, công nghệ hiện đại và đủ năng lực cạnh tranh trong nước cũng như trên thị trường quốc tế. 

Tại tọa đàm "Làm gì để doanh nghiệp nhà nước thực sự dẫn dắt tăng trưởng?” do Báo Nhân Dân tổ chức, bà Nguyễn Thu Thủy, Phó cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp nhà nước (Bộ Tài chính), Nghị quyết số 79 đã bổ sung nhiều yêu cầu mới đối với khu vực doanh nghiệp nhà nước. Bên cạnh việc tiếp tục khẳng định vai trò trong các ngành, lĩnh vực then chốt, thiết yếu, Nghị quyết đặt mục tiêu phát triển doanh nghiệp nhà nước mạnh, có quy mô lớn, công nghệ hiện đại và năng lực cạnh tranh trong nước cũng như toàn cầu. Đặc biệt, doanh nghiệp nhà nước phải đi đầu trong đầu tư khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; đẩy mạnh chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, coi đây là những động lực mới để nâng cao hiệu quả hoạt động sản xuất, kinh doanh. Cùng với đó, đến năm 2030, 100% tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước phải áp dụng các nguyên tắc quản trị doanh nghiệp theo chuẩn OECD, từng bước tiếp cận các thông lệ quản trị tiên tiến trên thế giới. 

Bà Nguyễn Thu Thủy cho biết, Nghị quyết cũng đặt mục tiêu đến năm 2030 có 50 doanh nghiệp nhà nước nằm trong nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất châu Á và từ 1 đến 3 doanh nghiệp nằm trong nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới. Đây là những mục tiêu rất cao, đòi hỏi doanh nghiệp nhà nước không chỉ mở rộng quy mô mà còn phải nâng cao hiệu quả hoạt động, thực hiện tốt vai trò dẫn dắt, kiến tạo môi trường cạnh tranh và thúc đẩy sự phát triển của các thành phần kinh tế khác, qua đó tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị trong nước và toàn cầu. 

Cũng tại tọa đàm, Tiến sĩ Nguyễn Đình Cung nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương cho rằng để doanh nghiệp nhà nước thực hiện được vai trò dẫn dắt thì yếu tố quyết định không chỉ nằm ở quy mô vốn hay nguồn lực mà quan trọng hơn là năng lực làm chủ khoa học, công nghệ. Theo ông, doanh nghiệp muốn tiên phong thì phải nắm giữ công nghệ lõi trong chuỗi giá trị. Đây là điều kiện tiên quyết để tạo dựng lợi thế cạnh tranh bền vững, thay vì chỉ dựa vào những lợi thế sẵn có hay vị thế trên thị trường nội địa. 

Tiến sĩ Nguyễn Đình Cung nhấn mạnh, làm chủ công nghệ là một quá trình tích lũy lâu dài chứ không thể đạt được trong thời gian ngắn. Doanh nghiệp phải bắt đầu từ học hỏi, tiếp thu công nghệ, từng bước cải tiến, sau đó mới tiến tới nghiên cứu và đổi mới sáng tạo để nâng cấp, phát triển công nghệ của chính mình. Theo ông, đây là quá trình đầu tư rất lớn và cũng rất mạo hiểm, bởi đổi mới sáng tạo luôn đi kèm với rủi ro. Vì vậy, doanh nghiệp muốn đi đầu về công nghệ phải có nguồn lực đủ mạnh để đầu tư, đồng thời kiên trì theo đuổi chiến lược phát triển dài hạn. 

Dẫn trường hợp Viettel, Tiến sĩ Nguyễn Đình Cung cho rằng đây là một mô hình đáng để khu vực doanh nghiệp nhà nước nghiên cứu. Theo ông, điều đáng chú ý không chỉ nằm ở quy mô hay kết quả kinh doanh mà ở chỗ Viettel đã xây dựng được chuỗi giá trị và hình thành doanh nghiệp dẫn dắt trong lĩnh vực của mình. Dù mỗi doanh nghiệp có điều kiện phát triển khác nhau và không thể áp dụng máy móc mô hình của Viettel, song đây là kinh nghiệm đáng tham khảo để các doanh nghiệp nhà nước từng bước làm chủ công nghệ, nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo và tạo dựng lợi thế cạnh tranh. 

Theo các chuyên gia, trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, lợi thế về vốn hay quy mô sẽ không còn đủ để tạo nên sức cạnh tranh lâu dài nếu doanh nghiệp không liên tục đầu tư cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Muốn hình thành những doanh nghiệp nhà nước đủ sức cạnh tranh ở tầm khu vực và quốc tế, điều quan trọng là phải từng bước làm chủ công nghệ, nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo và tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị. Đây cũng là nền tảng để doanh nghiệp nhà nước thực hiện vai trò tiên phong, dẫn dắt tăng trưởng theo tinh thần Nghị quyết số 79-NQ/TW. 

Viettel nghiên cứu, làm chủ công nghệ 5G. 

Đổi mới tư duy để hình thành những doanh nghiệp dẫn dắt

Tiến sĩ Nguyễn Đình Cung nhận định, trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu hiện nay, cạnh tranh không còn diễn ra giữa từng doanh nghiệp riêng lẻ mà chủ yếu là giữa các chuỗi giá trị. Trong mỗi chuỗi giá trị đều có một doanh nghiệp giữ vai trò dẫn dắt (leading firm), làm chủ công nghệ, tiêu chuẩn sản phẩm, thị trường và mạng lưới cung ứng. Chính vì vậy, nếu Việt Nam muốn hình thành những doanh nghiệp đủ sức cạnh tranh ở tầm khu vực và quốc tế thì không thể chỉ kỳ vọng vào sự lan tỏa hay chuyển giao công nghệ từ khu vực đầu tư nước ngoài mà phải xây dựng được những chuỗi giá trị của chính mình, trong đó doanh nghiệp nhà nước cần tiên phong và thực sự bắt tay vào làm. 

Theo Tiến sĩ Nguyễn Đình Cung, mục tiêu cuối cùng của việc làm chủ công nghệ là hình thành các chuỗi giá trị do doanh nghiệp Việt Nam dẫn dắt. Ông cho biết, khi Samsung đầu tư ra nước ngoài thường kéo theo hệ thống các nhà cung ứng của mình thay vì phụ thuộc vào doanh nghiệp bản địa. Thực tế đó cho thấy việc kỳ vọng quá nhiều vào chuyển giao công nghệ từ khu vực FDI sẽ khó mang lại hiệu quả như mong muốn. Muốn nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, Việt Nam phải từng bước hình thành những chuỗi giá trị do doanh nghiệp Việt Nam làm chủ, trong đó doanh nghiệp nhà nước giữ vai trò hạt nhân, tạo động lực để các doanh nghiệp khác cùng tham gia phát triển. 

Tiến sĩ Nguyễn Đình Cung cho rằng, điều khó nhất hiện nay không phải là thiếu chủ trương mà là đổi mới tư duy. Hơn 30 năm cải cách doanh nghiệp nhà nước, khu vực này luôn được xác định giữ vai trò nòng cốt, dẫn dắt nền kinh tế, song kết quả đạt được vẫn còn khoảng cách so với kỳ vọng. Theo ông, một trong những nguyên nhân quan trọng là thể chế. Vì vậy, trước hết chủ sở hữu phải xác lập rõ tầm nhìn, chiến lược, mục tiêu và các chỉ tiêu phát triển; trên cơ sở đó trao quyền tự chủ cho doanh nghiệp trong phạm vi nhiệm vụ được giao để chủ động quyết định cách thức thực hiện, huy động nguồn lực, thu hút nhân sự và được hưởng thành quả nhằm tái đầu tư phát triển. 

Một nội dung khác được Tiến sĩ Nguyễn Đình Cung nhấn mạnh là cần thay đổi cách tiếp cận trong đánh giá doanh nghiệp nhà nước. Theo ông, hoạt động kinh doanh luôn tiềm ẩn rủi ro, đặc biệt là đầu tư cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Vì vậy, khi đánh giá doanh nghiệp cần nhìn trên tổng thể hoạt động của doanh nghiệp chứ không chỉ đánh giá từng dự án riêng lẻ. Chỉ khi có cách tiếp cận như vậy, doanh nghiệp mới đủ điều kiện mạnh dạn đầu tư vào những lĩnh vực mới, chấp nhận rủi ro để tạo ra những bước phát triển đột phá. 

Đồng quan điểm với Tiến sĩ Nguyễn Đình Cung, bà Nguyễn Thu Thủy cho biết hệ thống pháp luật về quản lý và đầu tư vốn nhà nước đã được sửa đổi theo hướng tăng cường phân cấp, phân quyền và trao nhiều quyền chủ động hơn cho doanh nghiệp. Hiện nay, doanh nghiệp được quyết định chiến lược, kế hoạch sản xuất, kinh doanh, đầu tư, tổ chức bộ máy, tiền lương và nhiều hoạt động quản trị khác; trong khi cơ quan đại diện chủ sở hữu tập trung vào việc xác định mục tiêu phát triển, định hướng ngành, lĩnh vực và giám sát kết quả thực hiện. Đây là cơ sở quan trọng để doanh nghiệp chủ động hơn trong đầu tư và đổi mới sáng tạo. 

Theo bà Nguyễn Thu Thủy, pháp luật cũng đã có những điều chỉnh nhằm tạo điều kiện để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Theo đó, việc bảo toàn và phát triển vốn được xem xét trên cơ sở hiệu quả tổng thể của doanh nghiệp. Trong đánh giá, xếp loại doanh nghiệp và người quản lý cũng đã có quy định loại trừ các yếu tố khách quan; đồng thời tách riêng các khoản đầu tư cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo hoặc thực hiện nhiệm vụ chính trị do Nhà nước giao để đánh giá độc lập, không tính chung vào hiệu quả sản xuất, kinh doanh thuần túy. Những thay đổi này được kỳ vọng sẽ giúp doanh nghiệp yên tâm hơn khi triển khai các dự án có tính đột phá. 

Tiến sĩ Nguyễn Tú Anh Giám đốc Nghiên cứu Chính sách, Trường đại học VinUni cũng đưa ra quan điểm doanh nghiệp nhà nước muốn phát triển thì phải thay đổi tư duy. Theo ông, hiện nay không còn là tư duy phân biệt doanh nghiệp nhà nước với doanh nghiệp tư nhân mà là xây dựng một hệ sinh thái doanh nghiệp Việt Nam. Chỉ khi kết hợp được sức mạnh của cả hai khu vực, cùng hình thành các chuỗi giá trị và cùng vươn ra thị trường quốc tế, Việt Nam mới có thể xây dựng được những doanh nghiệp đủ sức cạnh tranh toàn cầu. Muốn lớn mạnh, doanh nghiệp Việt Nam nói chung và doanh nghiệp nhà nước nói riêng phải bước ra thị trường quốc tế để cạnh tranh, thay vì chỉ phát triển trong phạm vi thị trường nội địa.