1. Nguyên nhân khách quan
Thứ nhất, Việt Nam là nước đang phát triển, nguồn lực đầu tư còn hạn chế trong khi nhu cầu giáo dục rất lớn; địa hình phức tạp, thiên tai thường xuyên, dân cư phân tán ở nhiều vùng làm tăng chi phí bảo đảm cơ hội học tập.
Thứ hai, biến động dân số, di cư và đô thị hóa nhanh tạo áp lực quy mô cục bộ ở các đô thị, khu công nghiệp.
Thứ ba, khoa học, công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI), phát triển với tốc độ vượt khả năng điều chỉnh của chương trình, đội ngũ và hệ thống đánh giá ở hầu hết các nước.
Thứ tư, cùng một thời điểm, ngành vừa thực hiện nhiệm vụ thường xuyên, vừa sắp xếp bộ máy, mạng lưới và triển khai khối lượng lớn chính sách mới, nên độ trễ trong thực thi là khó tránh khỏi.
 |
Đảng và Nhà nước luôn xác định giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu. Ảnh minh họa: TTXVN
|
2. Nguyên nhân chủ quan
Nguyên nhân khách quan là có thật, nhưng nguyên nhân chủ quan mới là quyết định. Có thể khái quát thành sáu nhóm nguyên nhân, trong đó nguyên nhân thứ nhất có tính gốc rễ, chi phối các nguyên nhân còn lại.
Thứ nhất: Tiếp cận phát triển và quản lý giáo dục chủ yếu dựa vào đầu vào và quy trình, chưa lấy kết quả đầu ra và tác động làm trung tâm; thiên về “quản lý” hơn “quản trị”; quyền tự chủ của cơ sở giáo dục chưa thực chất.
Quan điểm “giáo dục là quốc sách hàng đầu” đã được khẳng định nhất quán, nhưng việc chuyển hóa quan điểm đó thành hành động vẫn chịu sự chi phối của một cách tiếp cận đã tồn tại lâu năm: Nhà nước kiểm soát chặt các yếu tố đầu vào (biên chế, chỉ tiêu, điều kiện mở ngành, cơ sở vật chất, hồ sơ) và quy trình (thủ tục, phê duyệt, báo cáo), trong khi kết quả đầu ra (người học thực sự đạt được gì) và tác động (giáo dục đóng góp gì cho năng suất, đổi mới sáng tạo, gắn kết xã hội) chưa trở thành căn cứ chủ yếu để phân bổ nguồn lực, đánh giá và giải trình. Có thể hình dung chuỗi kết quả của giáo dục gồm năm khâu: Đầu vào → quy trình → đầu ra → kết quả → tác động; hệ thống quản lý hiện nay “dày” ở hai khâu đầu và “mỏng” ở ba khâu sau.
Cần phân biệt hai khái niệm thường bị dùng lẫn. Quản lý (management) chủ yếu là điều hành, chỉ đạo, kiểm soát theo quan hệ thứ bậc, nhấn mạnh sự tuân thủ quy định. Quản trị (governance) là hệ thống thiết chế phân định quyền và trách nhiệm, cơ chế ra quyết định, kiểm soát quyền lực, sự tham gia của các bên liên quan, minh bạch và trách nhiệm giải trình về kết quả. Quản lý trả lời câu hỏi “đã làm đúng quy định chưa?”, còn quản trị trả lời câu hỏi “ai có quyền quyết định gì, chịu trách nhiệm trước ai, và kết quả đạt được ra sao?”. Một nền giáo dục hiện đại cần cả hai, nhưng phải đặt quản lý trong khuôn khổ quản trị, chứ không thay thế quản trị bằng quản lý. Chính Kết luận số 91-KL/TW ngày 12-8-2024 của Bộ Chính trị đã đặt yêu cầu chuyển mạnh từ tư duy “quản lý” sang “quản trị kiến tạo”. Yêu cầu đó đến nay chưa được thể hiện đầy đủ trong thể chế và thực tiễn. Biểu hiện cụ thể như sau:
1) Công cụ điều hành vẫn thiên về tiền kiểm đầu vào và hồ sơ quy trình. Từ thủ tục mở ngành, giao chỉ tiêu, phê duyệt đề án, đến kiểm định, thanh tra, thi đua, trọng tâm thường là “có đủ điều kiện, đủ hồ sơ, đúng quy trình không”, hơn là “người học đạt được gì”. Kiểm định chất lượng ở không ít nơi bị biến thành cuộc “chạy minh chứng”; giám sát vẫn nặng về giấy tờ, chưa có hệ thống chỉ số kết quả chuẩn hóa như tỷ lệ người học có việc làm phù hợp, mức độ tiến bộ học tập, tác động của nghiên cứu. Ngân sách vẫn chủ yếu phân bổ theo đầu vào (số biên chế, số học sinh, định mức chi) thay vì theo kết quả, theo đặt hàng chiến lược. Ở phổ thông, giáo viên và nhà trường dành nhiều thời gian cho sổ sách, báo cáo, hồ sơ thi đua; chính các tỷ lệ “đẹp” trong báo cáo lại trở thành mục tiêu, dẫn trực tiếp đến bệnh thành tích.
2) Tư duy “quản lý” còn in đậm trong ngôn ngữ và cấu trúc của văn bản pháp luật. Theo thống kê của tác giả, trong Luật Giáo dục đại học năm 2025 (Luật số 125/2025/QH15), từ “quản lý” xuất hiện tới 96 lần, trong khi từ “quản trị” chỉ xuất hiện 6 lần; và ngay ở những chỗ xuất hiện, “quản trị” thường đi kèm thành cụm “quản trị, quản lý” hoặc chỉ gắn với hội đồng trường của cơ sở giáo dục đại học tư thục, vốn được luật xác định là “tổ chức quản trị, đại diện các bên liên quan” (Điều 17). Ngôn ngữ pháp luật phản ánh tư duy của nhà làm luật: Khi khái niệm quản trị chưa được xác lập thành một chế định đầy đủ (ai quyết định chiến lược, ai giám sát người điều hành, các bên liên quan tham gia thế nào, giải trình trước ai), thì quyền tự chủ dễ bị hiểu là “được làm những gì cơ quan quản lý cho phép”.
 |
| Giờ thực hành tin học tại Trường Trung học cơ sở Phúc Hòa (Bắc Ninh). Ảnh minh hoạ: TTXVN |
Cần ghi nhận Luật đã có những bước tiến quan trọng: Định nghĩa quyền tự chủ là quyền chủ động quyết định gắn với trách nhiệm giải trình về học thuật, đào tạo, nghiên cứu, tổ chức, nhân sự, tài chính (Điều 3); khẳng định bảo đảm quyền tự chủ đầy đủ, toàn diện cho cơ sở giáo dục đại học không phụ thuộc vào mức độ tự chủ tài chính; cho phép cơ sở tự xác định số lượng tuyển sinh và phương thức tuyển sinh (Điều 14). Tuy nhiên, nhiều nội dung tự chủ vẫn được thực hiện “theo quy định của Bộ trưởng” hoặc chờ văn bản hướng dẫn, nên khoảng cách giữa quyền trên văn bản và quyền trên thực tế có nguy cơ tiếp tục tồn tại.
3) Có xu hướng chuyển cơ chế quản trị sang cơ chế quản lý hành chính trong nội bộ cơ sở giáo dục. Theo quy định chuyển tiếp của Luật Giáo dục đại học năm 2025, hội đồng trường của các cơ sở giáo dục đại học công lập kết thúc hoạt động (Điều 46); chỉ còn cơ sở tư thục duy trì hội đồng trường. Chủ trương này nhằm thống nhất sự lãnh đạo và khắc phục tình trạng chồng chéo thẩm quyền giữa hội đồng trường, cấp ủy và ban giám hiệu, vốn được giới nghiên cứu chỉ ra là một nguyên nhân khiến tự chủ đại học chuyển biến chậm.
Song cũng cần thấy rằng, khi thiết chế đại diện các bên liên quan không còn, nếu không sớm thiết kế cơ chế quản trị nội bộ thay thế, phân định rõ vai trò lãnh đạo của cấp ủy với vai trò điều hành của người đứng đầu, bảo đảm sự tham gia thực chất của giảng viên, người học, doanh nghiệp, cộng đồng và cơ chế giám sát, kiểm soát quyền lực, thì quản trị nhà trường dễ bị “hành chính hóa”, quyết định dồn về cá nhân người đứng đầu, còn trách nhiệm giải trình trước xã hội bị thu hẹp thành báo cáo lên cấp trên.
4) Quyền tự chủ của cơ sở giáo dục còn hình thức, chưa đồng bộ. Trong thực tiễn, tự chủ từng bị hiểu chủ yếu là tự chủ tài chính, tức là giảm ngân sách cấp và để nhà trường tự lo kinh phí; các quy định của pháp luật về đầu tư công, tài sản công, ngân sách nhà nước, đấu thầu chưa được điều chỉnh tương thích, khiến tự chủ tài chính, tự chủ trong mua sắm, đầu tư bị “bó” bởi nhiều tầng thủ tục. Ở giáo dục phổ thông và mầm non, quyền tự chủ của nhà trường còn hẹp hơn nhiều: Hiệu trưởng hầu như không có quyền quyết định tuyển dụng giáo viên, lựa chọn nhân sự, điều chỉnh cơ cấu chi tiêu; kế hoạch giáo dục nhà trường vẫn phải bám sát các khung, mẫu hướng dẫn chi tiết. Trong bối cảnh sắp xếp mạng lưới, nhiều trường liên cấp quy mô lớn được hình thành, nhưng thẩm quyền và năng lực quản trị của người đứng đầu chưa được nâng lên tương ứng.
5) Hệ quả của cách tiếp cận này là rất sâu rộng. Nó tạo ra động cơ tuân thủ thay vì động cơ sáng tạo; khiến người đứng đầu ngại đổi mới vì sợ “sai quy trình” hơn là sợ “không ra kết quả”; làm phát sinh khối lượng lớn hồ sơ, báo cáo và chi phí tuân thủ; khiến hệ thống thiếu dữ liệu về kết quả thực của người học, do đó khó phát hiện sớm yếu kém (như năng lực đọc hiểu mà PISA 2025 chỉ ra); và làm mờ trách nhiệm, vì khi mọi quyết định quan trọng đều phải xin phép cấp trên thì không chủ thể nào chịu trách nhiệm trọn vẹn về kết quả.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy các hệ thống giáo dục thành công đều chuyển dần sang mô hình “nhà nước kiến tạo chuẩn mực, giám sát kết quả; cơ sở giáo dục tự chủ và giải trình”, cấp kinh phí gắn với kết quả, quản lý bằng chuẩn và dữ liệu. Năm học 2026-2027 đã xác định đo lường kết quả bằng sự tiến bộ của người học, điều kiện làm việc của nhà giáo, hiệu quả nhà trường và chất lượng nhân lực; vấn đề là biến định hướng đó thành cơ chế vận hành.
Bảng 1: So sánh hai cách tiếp cận trong phát triển và quản lý giáo dục
|
Phương diện
|
Quản lý dựa vào đầu vào - quy trình
|
Quản trị dựa vào kết quả - tác động
|
|
Câu hỏi trung tâm
|
Có đủ điều kiện, đúng quy trình chưa?
|
Người học đạt được gì, tác động ra sao?
|
|
Vai trò Nhà nước
|
Trực tiếp điều hành, phê duyệt, tiền kiểm
|
Kiến tạo chuẩn mực, đặt hàng, hậu kiểm, giám sát kết quả
|
|
Vai trò cơ sở giáo dục
|
Thực hiện, chấp hành, xin phép
|
Tự chủ quyết định, chịu trách nhiệm giải trình
|
|
Phân bổ nguồn lực
|
Theo biên chế, định mức, số lượng
|
Theo nhu cầu, nhiệm vụ đặt hàng và kết quả
|
|
Công cụ đánh giá
|
Hồ sơ, minh chứng, tỷ lệ thi đua
|
Bộ chỉ số đầu ra, dữ liệu, đánh giá độc lập
|
|
Giải trình
|
Báo cáo lên cấp trên
|
Công khai với người học, xã hội và cơ quan quản lý
|
|
Văn hóa tổ chức
|
Tuân thủ, an toàn, ngại đổi mới
|
Sáng tạo, thử nghiệm có kiểm soát, học hỏi từ dữ liệu
|
Thứ hai: Phân cấp, phối hợp và cơ chế kiểm soát còn điểm nghẽn. Phân định trách nhiệm giữa Trung ương, cấp tỉnh, cấp xã và cơ sở giáo dục trong mô hình chính quyền hai cấp chưa thật rõ; đội ngũ làm công tác quản lý giáo dục ở cấp xã còn mỏng. Ở một số địa phương, giáo dục chưa được ưu tiên tương xứng trong bố trí quỹ đất, biên chế, ngân sách. Hệ thống pháp luật giữa lĩnh vực giáo dục và các lĩnh vực liên quan (tài chính, đầu tư, nhân sự) còn thiếu đồng bộ; cơ chế phòng ngừa lợi ích nhóm, tiêu cực trong tuyển dụng, mua sắm, kiểm định chưa đủ mạnh.
Thứ ba: Nguồn lực đầu tư chưa đủ và hiệu quả sử dụng chưa cao. Việc phân bổ ngân sách chưa thật sự dựa trên nhu cầu thực tế, quy mô người học và điều kiện từng vùng; chi đầu tư phát triển và chi cho nghiên cứu, giáo dục đại học còn thấp so với yêu cầu. Đầu tư giáo dục không chỉ là tăng chi tiêu, mà còn phải nâng cao hiệu quả, công khai kết quả và bảo đảm nguồn lực thực sự đến được với người học, nhà giáo.
Thứ tư: Chính sách nhà giáo và quản trị nhân lực chưa đồng bộ. Cơ chế biên chế, tuyển dụng còn cứng nhắc, chậm so với biến động quy mô; chế độ đãi ngộ trước khi Luật Nhà giáo có hiệu lực chưa tương xứng, khiến sức hút của nghề sư phạm giảm ở một số ngành, vùng. Đánh giá nhà giáo còn thiên về bằng cấp, thâm niên, hồ sơ hành chính hơn năng lực nghề nghiệp và sự tiến bộ của người học.
Thứ năm: Cơ chế đánh giá, thi cử, thi đua còn tạo “động cơ lệch”. Đây là nguyên nhân trực tiếp của bệnh thành tích. Khi tỷ lệ học sinh giỏi, tỷ lệ tốt nghiệp, số giải thưởng được dùng làm căn cứ thi đua, xếp loại, thì người trong cuộc có động cơ làm đẹp số liệu. Kiểm tra, đánh giá chủ yếu đo khả năng tái hiện kiến thức thì không thể khuyến khích sáng tạo; hệ thống tuyển sinh dựa nặng vào điểm số làm gia tăng học thêm và áp lực thi cử.
Thứ sáu: Năng lực dự báo, liên kết đào tạo - sử dụng và phối hợp xã hội còn yếu. Thiếu hệ thống thông tin thị trường lao động và dự báo nhu cầu nhân lực đủ tin cậy; doanh nghiệp chưa có động lực và cơ chế để tham gia đào tạo thực chất. Sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội ở nhiều nơi chưa hiệu quả; giáo dục đạo đức có xu hướng bị “khoán” cho nhà trường, trong khi hành vi của người lớn, môi trường sống và truyền thông tác động sâu sắc đến nhân cách học sinh. Tâm lý chạy theo bằng cấp, danh vị vẫn làm lệch mục tiêu học tập.
(còn nữa)