Trong lịch sử dựng nước và giữ nước, truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo, trọng dụng hiền tài luôn là giá trị văn hóa bền vững, góp phần tạo nên bản sắc và sức sống của dân tộc Việt Nam.
Ngay sau khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã coi “giặc dốt” là một trong ba thứ giặc phải diệt và khẳng định: “Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu”. Tư tưởng ấy đặt nền móng cho quan điểm xây dựng nền giáo dục của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, phục vụ sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
 |
Trong nhiều thập kỷ qua, giáo dục Việt Nam đã đạt được những thành tựu quan trọng, tạo nền tảng cho sự phát triển đất nước. Ảnh minh họa: chinhphu.vn
|
Trong thời kỳ đổi mới, Đảng và Nhà nước luôn xác định giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu. Nghị quyết số 29-NQ/TW năm 2013 về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã tạo chuyển biến quan trọng về chương trình, phương pháp và quản lý. Kế thừa và phát triển tinh thần đó, Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22-8-2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo khẳng định giáo dục và đào tạo quyết định tương lai dân tộc, đặt ra những mục tiêu định lượng cụ thể đến năm 2030, 2035 và tầm nhìn 2045. Cùng với Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, đây là cơ sở chính trị quan trọng cho giai đoạn phát triển mới.
Thể chế hóa các chủ trương đó, chỉ trong năm 2025, Quốc hội đã thông qua Luật Nhà giáo, các nghị quyết về miễn, hỗ trợ học phí và phổ cập giáo dục mầm non cho trẻ em từ 3 đến 5 tuổi; cùng Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giáo dục, Luật Giáo dục đại học (sửa đổi) và Luật Giáo dục nghề nghiệp (sửa đổi). Năm học 2025-2026 là năm học đầu tiên thực hiện Nghị quyết 71 và vận hành theo chính quyền địa phương hai cấp; năm học 2026-2027 được xác định với chủ đề “Đổi mới tư duy - Chuyển biến mạnh mẽ - Kết quả thực chất”, trọng tâm là chuyển từ hoàn thiện thể chế sang tổ chức thực hiện.
Trong bối cảnh đó, câu hỏi đặt ra không còn là “cần đổi mới hay không”, mà là: Những chủ trương đúng đắn đã ban hành sẽ được chuyển hóa thành chất lượng thực chất ở từng lớp học, từng nhà trường như thế nào?
I. Bối cảnh và xu hướng phát triển giáo dục
1. Xu hướng giáo dục thế giới
Thứ nhất, trí tuệ nhân tạo (AI) và chuyển đổi số đang tái định hình mục tiêu, nội dung và phương thức giáo dục. Theo Báo cáo Tương lai việc làm 2025 của Diễn đàn Kinh tế thế giới, các nhà tuyển dụng dự báo khoảng 39% kỹ năng cốt lõi của người lao động sẽ thay đổi vào năm 2030; khoảng 170 triệu việc làm mới được tạo ra, đồng thời khoảng 92 triệu việc làm bị thay thế. Điều đó buộc giáo dục phải chuyển từ trang bị kiến thức “đủ dùng một lần” sang hình thành năng lực tự học, thích ứng và học tập suốt đời. UNESCO đã ban hành khung năng lực AI cho học sinh và cho giáo viên, nhấn mạnh cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm, đạo đức và trách nhiệm khi sử dụng AI.
Thứ hai, “khủng hoảng học tập” và yêu cầu củng cố năng lực nền tảng. Kết quả PISA 2025 do Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) công bố tháng 9-2026 cho thấy thành tích học tập giảm ở nhiều hệ thống giáo dục. Xu hướng chung của các nước là ưu tiên năng lực đọc hiểu, toán học, khoa học ở mức tối thiểu cho mọi học sinh, coi đó là điều kiện tiên quyết cho các năng lực bậc cao.
Thứ ba, công bằng và hòa nhập trở thành thước đo trung tâm. Báo cáo Giám sát giáo dục toàn cầu 2026 của UNESCO với chủ đề “Tiếp cận và công bằng: Đếm ngược đến năm 2030” cho biết năm 2024 thế giới còn khoảng 273 triệu trẻ em, thanh thiếu niên ngoài nhà trường, và chưa đến 1/10 quốc gia có cơ chế tài chính giáo dục chú trọng mạnh vào công bằng.
Thứ tư, nhà giáo và lãnh đạo nhà trường được coi là đòn bẩy quyết định. Các báo cáo của UNESCO cũng khẳng định: Công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi được dùng “theo điều kiện của giáo dục”, và chất lượng phụ thuộc vào năng lực lãnh đạo vì việc học ở mọi cấp quản trị.
Thứ năm, giáo dục hướng tới phát triển bền vững, sức khỏe tinh thần và năng lực công dân toàn cầu, đúng như tinh thần “khế ước xã hội mới cho giáo dục” mà UNESCO đề xuất: Giáo dục không chỉ chuẩn bị cho thị trường lao động, mà còn cho cuộc sống chung trong một thế giới nhiều bất định.
2. Bối cảnh và yêu cầu mới trong nước
Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới với mục tiêu trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao vào năm 2030 và nước phát triển, thu nhập cao vào năm 2045. Nghị quyết 71 đặt mục tiêu đến năm 2030: Ít nhất 80% trường phổ thông đạt chuẩn quốc gia; ít nhất 85% người trong độ tuổi hoàn thành cấp trung học phổ thông và không tỉnh nào dưới 60%; chỉ số giáo dục trong HDI trên 0,8, chỉ số bất bình đẳng giáo dục dưới 10%; 100% cơ sở giáo dục đại học và ít nhất 80% cơ sở giáo dục nghề nghiệp đạt chuẩn; 24% lao động có trình độ cao đẳng, đại học trở lên. Đến năm 2035, phổ cập trung học phổ thông; đến năm 2045, Việt Nam thuộc nhóm 20 quốc gia có hệ thống giáo dục hiện đại hàng đầu thế giới.
Đồng thời, ngành giáo dục phải vận hành trong những điều kiện mới: Chính quyền địa phương hai cấp với việc chuyển giao nhiều thẩm quyền quản lý giáo dục về cấp tỉnh và cấp xã; sắp xếp lại mạng lưới cơ sở giáo dục; áp lực quy mô do biến động dân số và đô thị hóa (số học sinh vào lớp 10 năm học 2026-2027 tăng hơn 24% so với năm trước); yêu cầu bảo đảm nhân lực cho các ngành công nghệ chiến lược như bán dẫn, AI, năng lượng, vật liệu mới.
II. Thực trạng nền giáo dục Việt Nam hiện nay
1. Những thành tựu quan trọng cần được khẳng định
Đánh giá đúng thành tựu có ý nghĩa quan trọng, bởi chấn hưng giáo dục không phải là phủ nhận kết quả của quá khứ, mà là kế thừa giá trị tốt đẹp, khắc phục hạn chế và tạo bước phát triển cao hơn. Việt Nam thuộc nhóm quốc gia sớm đạt mục tiêu phát triển bền vững về giáo dục chất lượng (SDG 4).
Một là, thể chế giáo dục được hoàn thiện với tốc độ và quy mô chưa từng có. Trong năm học 2025-2026, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã trình Quốc hội 3 luật và 2 nghị quyết; trình Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ 20 nghị định, 2 nghị quyết và 12 quyết định, chỉ thị. Lần đầu tiên có Luật Nhà giáo, trong đó quy định lương nhà giáo được xếp cao nhất trong hệ thống thang bậc lương hành chính sự nghiệp; chính sách phụ cấp ưu đãi nghề mới đã được triển khai từ ngày 1-1-2026.
 |
| Đột phá giáo dục phải được đặt ở vị trí trung tâm của mọi chiến lược phát triển, để hiện thực hóa khát vọng hùng cường vào năm 2045. Ảnh: chinhphu.vn |
Hai là, cơ hội tiếp cận và công bằng giáo dục được mở rộng rõ rệt. Từ năm học 2025-2026, trẻ em mầm non và học sinh phổ thông công lập được miễn học phí; 34/34 tỉnh, thành phố đã ban hành kế hoạch phổ cập giáo dục mầm non cho trẻ 3-5 tuổi, hoàn thành vào năm 2030. Năm học 2025-2026 có khoảng 4,82 triệu trẻ mầm non và 19,08 triệu học sinh phổ thông; tỷ lệ đi học đúng độ tuổi cấp tiểu học đạt 98,3%, trung học cơ sở 93,3%, trung học phổ thông 67,5%; tỷ lệ người trong độ tuổi học trung học phổ thông và tương đương (kể cả giáo dục thường xuyên) đạt 77,7%. Đợt đầu 108 trường phổ thông nội trú liên cấp ở các xã biên giới được đưa vào sử dụng, bổ sung 4.396 phòng học, phục vụ hơn 113.000 học sinh. Từ năm học 2026-2027, cả nước sử dụng một bộ sách giáo khoa thống nhất, giá giảm bình quân 13,3%, hướng tới mục tiêu cấp sách giáo khoa miễn phí vào năm 2030.
Ba là, chất lượng mũi nhọn và một số chỉ báo quốc tế tích cực. Tại các kỳ Olympic khu vực và quốc tế năm 2026, học sinh Việt Nam giành 15 huy chương vàng, 21 huy chương bạc, 7 huy chương đồng; đồng hạng nhất toàn đoàn môn Hóa học. Trong PISA 2025, điểm khoa học của Việt Nam (457) chỉ đứng sau Singapore trong khu vực Đông Nam Á.
Bốn là, giáo dục đại học chuyển biến theo hướng chất lượng và STEM. Hơn 90 chương trình đào tạo tài năng kỹ sư, thạc sĩ STEM được triển khai tại 23 cơ sở; tỷ lệ sinh viên STEM nhập học năm 2026 đạt 33,6%, gần mục tiêu 35% vào năm 2030; tỷ lệ giảng viên có trình độ tiến sĩ tăng từ 32,6% lên 36,3%; số chương trình được công nhận theo tiêu chuẩn nước ngoài tăng từ 621 (cuối năm 2024) lên 755 (tháng 7-2026).
Năm là, sắp xếp mạng lưới và chuyển đổi số tạo nền tảng quản trị mới. Số cơ sở giáo dục mầm non, phổ thông công lập dự kiến giảm từ 37.515 xuống 18.575 (giảm 50,5%), hình thành nhiều trường liên cấp; mạng lưới giáo dục nghề nghiệp giảm từ 470 xuống 406 cơ sở. Cơ sở dữ liệu ngành đã cập nhật khoảng 50.000 cơ sở giáo dục, hơn 27 triệu học sinh và trên 1,4 triệu giáo viên, kết nối với dữ liệu dân cư và VNeID; có hơn 18 triệu học bạ số và hơn 13 triệu văn bằng, chứng chỉ số; 100% thí sinh đăng ký dự thi tốt nghiệp trung học phổ thông và xét tuyển đại học trực tuyến toàn trình. Khung nội dung giáo dục AI cho học sinh phổ thông được ban hành và triển khai đại trà từ năm học 2026-2027, sau một năm thí điểm.
Những thành tựu đó là kết quả của sự lãnh đạo của Đảng, quản lý của Nhà nước, sự tận tụy của đội ngũ nhà giáo, sự đồng hành của gia đình, xã hội và truyền thống hiếu học của nhân dân ta.
2. Những hạn chế, bất cập cần tập trung giải quyết
Nghị quyết 71 thẳng thắn chỉ ra: Tiếp cận giáo dục còn thấp so với các nước phát triển, chênh lệch lớn giữa các vùng, nhóm đối tượng; đội ngũ, cơ sở vật chất thiếu ở nhiều nơi; tiêu cực, bệnh hình thức còn phổ biến. Kết luận của Thủ tướng Chính phủ tại Hội nghị tổng kết năm học 2025-2026 cũng nhận định nhận thức và tổ chức thực hiện Nghị quyết 71 ở một số nơi chưa tạo chuyển biến thực chất. Có thể khái quát thành bảy nhóm hạn chế như sau.
Thứ nhất: Chất lượng thực chất chưa tương xứng với mục tiêu, nhất là năng lực nền tảng.
Ở nhiều nơi, dạy học và đánh giá vẫn nặng về ghi nhớ, luyện thi, điểm số; chưa tạo đủ điều kiện để người học phát triển tư duy phản biện, năng lực giải quyết vấn đề, thực hành và vận dụng. Kết quả PISA 2025 là một tín hiệu cảnh báo đáng chú ý: Điểm trung bình của Việt Nam là 457 (khoa học), 443 (toán) và 392 (đọc hiểu), đều thấp hơn trung bình OECD; chỉ khoảng 41% học sinh đạt mức đọc hiểu cơ bản (mức 2 trở lên), so với 69% của OECD; tỷ lệ học sinh đạt hai mức cao nhất chỉ 4,2%, chưa bằng một nửa trung bình OECD (11,9%). Cần lưu ý đây là chu kỳ đầu tiên Việt Nam làm bài trên máy tính với văn bản số, đa phương thức, nên không thể so sánh trực tiếp với các chu kỳ trước để kết luận chất lượng tăng hay giảm; nhưng kết quả cho thấy rõ khoảng trống về đọc hiểu, xử lý thông tin số và năng lực bậc cao, những năng lực mà thời đại AI đòi hỏi nhiều nhất.
Thứ hai: Công bằng giáo dục còn khoảng cách giữa các vùng, nhóm xã hội.
Tỷ lệ đi học đúng độ tuổi trung học phổ thông mới đạt 67,5%, còn xa mục tiêu 85% hoàn thành cấp trung học phổ thông vào năm 2030. Trong PISA 2025, chênh lệch điểm khoa học giữa nhóm học sinh có hoàn cảnh thuận lợi nhất và khó khăn nhất là 87 điểm. Vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, biên giới, hải đảo vẫn thiếu giáo viên giỏi, phòng học, thiết bị và hạ tầng số; năm học 2026-2027, mục tiêu tuyển sinh lớp 10 công lập ở một số địa phương chưa đáp ứng đủ nhu cầu học tập.
Thứ ba: Điều kiện bảo đảm chất lượng (đội ngũ và cơ sở vật chất) còn thiếu hụt.
Sau sắp xếp, ngành vẫn cần bổ sung khoảng 43.267 biên chế giáo viên; còn 44.770 chỉ tiêu được giao nhưng chưa tuyển và khoảng 48.374 giáo viên đang làm việc theo hợp đồng. Tình trạng thừa, thiếu giáo viên cục bộ, mất cân đối cơ cấu môn học (nhất là tiếng Anh, Tin học, Nghệ thuật, giáo viên mầm non) chưa được khắc phục triệt để. Toàn hệ thống còn thiếu khoảng 45.691 phòng học và 27.084 phòng học chức năng; vùng khó khăn còn 6.477 phòng học phải nhờ, mượn; mức đáp ứng thiết bị dạy học tối thiểu bình quân chỉ khoảng 50,6%. Áp lực công việc, hồ sơ sổ sách và các yêu cầu hành chính còn đè nặng lên nhà giáo.
Thứ tư: Bệnh thành tích, gian lận và những biểu hiện hình thức chưa được đẩy lùi.
Bệnh thành tích, áp lực thi cử, dạy thêm, học thêm không đúng quy định vẫn tồn tại; gian lận thi cử vẫn xảy ra, có nơi rất nghiêm trọng. Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo đã yêu cầu chấm dứt triệt để tình trạng nâng điểm, “làm đẹp học bạ” để chạy theo thành tích, thi đua. Tâm lý coi trọng điểm số, trường chuyên, lớp chọn, bằng cấp của một bộ phận xã hội tạo thêm sức ép lên học sinh, giáo viên và nhà trường. Nếu không khắc phục, mọi đổi mới về chương trình, phương pháp, công nghệ đều có nguy cơ bị hình thức hóa.
Thứ năm: Giáo dục đạo đức, văn hóa học đường, an toàn và sức khỏe tinh thần chưa đáp ứng yêu cầu.
Mục tiêu giáo dục toàn diện đã được xác lập, nhưng trong thực tế thành tích học tập vẫn được đánh giá nổi trội hơn nhân cách, trách nhiệm xã hội và năng lực sống. Bạo lực học đường, xâm hại, tác hại từ môi trường mạng, mất an toàn thực phẩm, các khoản thu không đúng quy định vẫn xảy ra; các chương trình chăm sóc sức khỏe tinh thần cho học sinh còn mỏng. Mạng xã hội, thông tin sai lệch, lối sống thực dụng đang tạo thách thức mới với quá trình hình thành nhân cách của thế hệ trẻ.
Thứ sáu: Giáo dục nghề nghiệp và giáo dục đại học chưa gắn kết chặt với nhu cầu phát triển.
Giáo dục nghề nghiệp chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu nhân lực kỹ năng cao; liên kết với doanh nghiệp và cơ chế đặt hàng đào tạo chưa phổ biến. Giáo dục đại học còn hạ tầng phân tán; đào tạo STEM tăng nhanh về quy mô nhưng chưa đồng đều về chất lượng; nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ và quốc tế hóa còn khoảng cách xa so với yêu cầu. Kết quả nghiên cứu chưa được chuyển hóa nhiều thành sản phẩm, đổi mới sáng tạo.
Thứ bảy: Năng lực quản trị, tổ chức thực hiện và chuyển đổi số chưa theo kịp yêu cầu.
Năng lực tổ chức thực hiện giữa các địa phương chưa đồng đều; quản lý nhà nước về giáo dục ở cấp xã sau khi vận hành chính quyền hai cấp còn nhiều khó khăn. Đổi mới bên trong nhà trường (quản trị, phương pháp, đánh giá) còn chậm. Chuyển đổi số và hoàn thiện cơ sở dữ liệu có phần chậm tiến độ; chất lượng dữ liệu và năng lực khai thác công nghệ còn hạn chế. Việc sử dụng AI đặt ra vấn đề mới về liêm chính học thuật, quyền riêng tư, bảo vệ dữ liệu, kiểm chứng thông tin và nguy cơ phụ thuộc công nghệ. Nếu chỉ đưa thiết bị vào trường học mà không đổi mới cách dạy, cách học, cách đánh giá và cách quản trị thì chuyển đổi số khó tạo thay đổi căn bản về chất lượng.
Những hạn chế trên có quan hệ nhân quả với nhau: Điều kiện bảo đảm thiếu (hạn chế thứ ba) và cơ chế đánh giá lệch (hạn chế thứ tư) làm suy giảm chất lượng thực chất (hạn chế thứ nhất) và công bằng (hạn chế thứ hai); quản trị yếu (hạn chế thứ bảy) làm chậm việc khắc phục tất cả các hạn chế còn lại. Vì vậy, cần đi sâu tìm nguyên nhân gốc rễ thay vì xử lý từng biểu hiện.
(còn nữa)