Giữ vững trận địa tư tưởng trên không gian số - Kỳ 1: Không để “khoảng trống thông tin” trở thành khoảng trống niềm tin

Từ tin giả đơn lẻ đến thao túng nhận thức theo mạng lưới

Nghị quyết số 35-NQ/TW ngày 22-10-2018 của Bộ Chính trị khóa XII về “Tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới” đã đặt nhiệm vụ bảo vệ nền tảng tư tưởng vào vị trí thường xuyên, quan trọng trong công tác xây dựng Đảng. Sau gần 8 năm, yêu cầu ấy không hề giảm đi mà trái lại đang đứng trước một môi trường phức tạp hơn rất nhiều. Nếu trước đây, một thông tin xuyên tạc thường cần một kênh truyền bá, một tổ chức hoặc một nhóm người có khả năng phát tán, thì ngày nay chỉ một tài khoản ẩn danh, một video ngắn hoặc một hình ảnh được cắt ghép cũng có thể tạo ra hiệu ứng lan truyền ở quy mô rất lớn. Công nghệ đã dân chủ hóa khả năng phát tin, nhưng đồng thời cũng làm giảm mạnh chi phí của việc tạo ra và khuếch đại thông tin sai lệch.

Điều đáng lưu ý là tin giả hiện nay hiếm khi xuất hiện dưới dạng hoàn toàn bịa đặt. Phương thức tinh vi hơn là lấy một phần sự thật, tách khỏi bối cảnh, trộn với suy diễn, cảm xúc và định kiến rồi đưa người tiếp nhận tới một kết luận đã được định sẵn. Một vụ việc cụ thể ở cơ sở có thể bị biến thành căn cứ để phủ định cả chính sách; một khuyết điểm của cá nhân bị đẩy thành bản chất của cả hệ thống; một tranh luận chuyên môn bị chuyển hóa thành đối đầu chính trị. Cách làm này nguy hiểm ở chỗ người tiếp nhận không cảm thấy mình đang đọc một thông tin giả, bởi trong đó vẫn có những mảnh sự thật. Cái bị thao túng không chỉ là dữ kiện, mà là cách sắp xếp dữ kiện để dẫn dắt cảm xúc và nhận thức.

Trí tuệ nhân tạo tạo sinh, deepfake, công nghệ giả giọng nói, giả hình ảnh và hệ thống tài khoản tự động đang đẩy thách thức ấy lên một cấp độ mới. Một phát ngôn chưa từng tồn tại có thể được dựng thành video rất giống thật; một bức ảnh có thể được tạo ra trong vài giây; hàng nghìn tài khoản có thể đồng loạt chia sẻ cùng một thông điệp, tạo cảm giác rằng đó là “ý kiến của số đông”. Khi thuật toán của các nền tảng lại có xu hướng ưu tiên những nội dung gây bất ngờ, phẫn nộ, sợ hãi hoặc tranh cãi, thông tin cực đoan thường có lợi thế hơn thông tin bình tĩnh và có điều kiện kiểm chứng. Đây chính là đặc điểm “bất đối xứng” của trận địa thông tin hiện nay: Tạo ra một tin giả rất nhanh, nhưng xác minh và khôi phục niềm tin sau khi tin giả đã lan rộng lại khó hơn nhiều.

Vì vậy, thách thức lớn nhất không chỉ nằm ở số lượng thông tin xấu độc. Nguy hiểm hơn là sự xói mòn dần dần của chuẩn mực sự thật. Khi công chúng phải sống quá lâu trong trạng thái không biết điều gì đáng tin, ai cũng có thể bị nghi ngờ và mọi thông tin đều bị nhìn như một công cụ của lợi ích nào đó, thì chính niềm tin xã hội bị tổn thương. Đó là môi trường thuận lợi nhất cho các chiến dịch thao túng nhận thức, chia rẽ cộng đồng và kích động tâm lý cực đoan. Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng vì thế phải đồng thời là bảo vệ chuẩn mực sự thật, bảo vệ khả năng đối thoại lý tính và bảo vệ niềm tin của nhân dân vào những thiết chế có trách nhiệm trước xã hội.

Ảnh minh họa: vov.vn

Ở đây, tôi cho rằng cần phân biệt rất rõ phản biện xã hội với xuyên tạc, chống phá. Một ý kiến khác với quan điểm của cơ quan quản lý chưa thể vì thế mà bị coi là sai trái. Phản biện dựa trên sự thật, có căn cứ, có trách nhiệm, xuất phát từ mong muốn chính sách tốt hơn phải được tôn trọng và xem như một nguồn lực để bộ máy tự hoàn thiện. Nếu chúng ta đánh đồng mọi tiếng nói trái chiều với chống đối, chúng ta không chỉ làm nghèo không gian đối thoại mà còn tự làm giảm sức thuyết phục của chính mình. Nền tảng tư tưởng được bảo vệ vững chắc nhất không phải bằng việc né tránh câu hỏi khó, mà bằng năng lực trả lời những câu hỏi ấy bằng lý luận, bằng thực tiễn và bằng kết quả phát triển của đất nước.

Chủ động từ sớm, từ xa: Sự thật phải đến trước tin đồn

Ngày 15-6-2026, khi làm việc về Đề án Chiến lược công tác tư tưởng của Đảng trong bối cảnh chuyển đổi số, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặt ra yêu cầu rất đáng chú ý: Công tác tư tưởng phải theo kịp, dẫn dắt và làm chủ những biến đổi rất nhanh của môi trường thông tin, truyền thông và đời sống xã hội. Đồng chí xác định phương châm “Chủ động - Sắc bén - Thuyết phục - Hiệu quả”, trong đó “chủ động” là nắm chắc tình hình tư tưởng, dư luận xã hội, nhận diện sớm vấn đề, dự báo đúng xu hướng, định hướng kịp thời, không để khoảng trống thông tin. Đây là một chỉ dẫn có ý nghĩa phương pháp rất rõ: Trong môi trường số, nếu chỉ phản ứng sau khi khủng hoảng thông tin đã hình thành thì chúng ta luôn chậm hơn tốc độ của thuật toán.

Muốn không để “khoảng trống thông tin”, trước hết phải xây dựng năng lực lắng nghe xã hội bằng dữ liệu. Các cơ quan chức năng cần có hệ thống phân tích xu hướng trên không gian mạng đủ hiện đại để nhận biết sớm những chủ đề bất thường, những cụm tài khoản có dấu hiệu phối hợp, những nội dung đang tăng tốc lan truyền hoặc những tâm lý xã hội có nguy cơ bị kích động. Nhưng dữ liệu chỉ là radar; con người vẫn là người quyết định. Phân tích phải gắn với hiểu biết xã hội, pháp luật, văn hóa, tâm lý và thực tiễn cơ sở. Nếu kỹ thuật hóa công tác tư tưởng, biến mọi chỉ số tương tác thành dấu hiệu chính trị, chúng ta có thể nhìn thấy rất nhiều tín hiệu nhưng lại không hiểu được điều gì đang thực sự diễn ra trong lòng xã hội.

Bước thứ hai là rút ngắn thời gian phản ứng của thông tin chính thống. Trong nhiều sự cố, người dân không nhất thiết tin tin giả vì nó có lý hơn, mà vì nó xuất hiện sớm hơn và đánh trúng sự tò mò, lo lắng hoặc bức xúc đang có thật. Khi cơ quan có trách nhiệm im lặng quá lâu, trả lời chung chung hoặc đưa thông tin nhỏ giọt, khoảng trống ấy nhanh chóng được lấp đầy bằng suy đoán. Vì vậy, cần chuẩn hóa quy trình truyền thông khủng hoảng, xác định rõ đầu mối phát ngôn, cơ chế xác minh nhanh và nguyên tắc công khai theo từng cấp độ. Có những việc chưa thể kết luận ngay thì cũng cần nói rõ điều gì đã biết, điều gì đang được xác minh, khi nào sẽ có thông tin tiếp theo. Minh bạch không đòi hỏi phải nói mọi thứ ngay lập tức; minh bạch đòi hỏi không để công chúng cảm thấy mình bị bỏ lại bên ngoài sự thật.

Bước thứ ba là làm cho thông tin đúng trở nên dễ tiếp cận và có sức cạnh tranh về cách thể hiện. Một bản thông báo hành chính dài, nhiều thuật ngữ, xuất hiện sau hàng chục giờ khó có thể cạnh tranh với một video 30 giây đã được dựng rất khéo để đánh vào cảm xúc. Điều đó không có nghĩa cơ quan nhà nước phải chạy theo sự giật gân, mà phải thay đổi năng lực truyền đạt: Nói ngắn hơn khi cần, trực quan hơn, dùng dữ liệu, đồ họa, video, hỏi - đáp, các hình thức giải thích có thể chia sẻ trên nhiều nền tảng. Sự thật không tự nhiên chiến thắng chỉ vì nó là sự thật; sự thật cần được tổ chức, diễn đạt và phân phối bằng những phương thức phù hợp với đời sống truyền thông hiện đại.

Ảnh minh họa: vov.vn

Đặc biệt, cần nhìn thẳng vào một nguyên tắc có tính căn cơ: Không chiến dịch xuyên tạc nào có thể bám rễ lâu dài nếu thực tiễn quản trị tốt, người dân được tôn trọng và những bức xúc chính đáng được giải quyết. Những “điểm nóng” xã hội thường trở thành nguyên liệu cho thông tin chống phá chính bởi ở đó đã tồn tại khoảng cách giữa kỳ vọng của người dân và phản ứng của bộ máy. Nếu một việc sai được nhận trách nhiệm và sửa nhanh, nếu một quyết định khó được giải thích thấu đáo, nếu cán bộ cơ sở thực sự gần dân, lắng nghe dân, thì những người muốn lợi dụng vụ việc để quy chụp sẽ mất đi phần lớn sức thuyết phục. Bởi vậy, bảo vệ nền tảng tư tưởng không chỉ là công việc của lực lượng chuyên trách. Đó còn là chất lượng của từng dịch vụ công, từng cách giải quyết khiếu nại, từng lời nói và hành động của cán bộ trước nhân dân.

Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22-12-2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đã đặt vấn đề ở tầm chiến lược khi khẳng định bảo đảm chủ quyền quốc gia trên không gian mạng, an ninh mạng, an ninh dữ liệu và an toàn thông tin là yêu cầu xuyên suốt; đồng thời yêu cầu xây dựng xã hội số an toàn, lành mạnh. Đáng chú ý, Nghị quyết nêu nhiệm vụ “xây dựng, phát huy sức mạnh thế trận chiến tranh nhân dân, thế trận lòng dân trên không gian mạng để bảo vệ Tổ quốc”. Như vậy, câu chuyện bảo vệ nền tảng tư tưởng đã gắn trực tiếp với chủ quyền số và với năng lực phát triển quốc gia trong kỷ nguyên mới.

Từ tinh thần đó, tôi cho rằng điều cần thay đổi mạnh nhất là chuyển từ tư duy “xử lý nội dung” sang “quản trị hệ sinh thái thông tin”. Chúng ta vẫn phải phát hiện, ngăn chặn và xử lý thông tin vi phạm pháp luật, nhưng đồng thời phải xây dựng dữ liệu tốt hơn, phát triển công cụ xác thực, nâng cao năng lực báo chí, củng cố truyền thông chính sách, đào tạo công dân số, tăng trách nhiệm của nền tảng và, quan trọng nhất, tạo ra những kết quả phát triển mà người dân có thể cảm nhận trong đời sống. Khi sự thật đến đủ sớm, đủ rõ; khi chính sách được giải thích bằng ngôn ngữ của người dân; khi những sai sót được thừa nhận và sửa chữa; khi nhân dân thấy tiếng nói của mình có giá trị, thì khoảng trống thông tin sẽ không thể trở thành khoảng trống niềm tin. Và đó chính là tuyến phòng thủ đầu tiên, cũng là tuyến phòng thủ bền vững nhất của trận địa tư tưởng trên không gian số.