Sinh năm 1911, cô thôn nữ Phạm Thị Thoan quê ở làng Bồng Mạc, xã Liên Mạc, huyện Mê Linh (thuộc tỉnh Vĩnh Yên trước đây) sớm bước vào cuộc sống bươn chải bên ruộng đồng cày cấy, làm thuê cuốc mướn như gia đình nông dân ngày ấy, cực khổ trăm đường. Nhưng bù lại, trời phú cho cô dáng người cao ráo, nước da trắng, lại nhanh nhẹn, tháo vát và thạo việc đồng áng.

Mặc dù được nhiều người để ý quý mến, nhưng Phạm Thị Thoan chỉ nhận lời kết duyên vợ chồng với anh Tạ Văn Lâu là người cùng quê. Đôi vợ chồng trẻ chịu thương, chịu khó, nên cuộc sống cững bớt phần khó khăn. Nhưng phải 6 năm sau ngày lấy chồng, cô Thoan mới sinh được con trai duy nhất Tạ Hồng Thái. Vì hiếm muộn, mãi mới sinh được mụn con, nên gia đình đặt tên thường gọi cho con là Tre cho dễ nuôi.

Thế nhưng, duyên vợ chồng ngắn ngủi, năm 1945, ông Tạ Văn Lâu-chồng mẹ gặp cơn bạo bệnh rồi qua đời, khi ấy con trai mới hơn 3 tuổi. Nỗi đau mất chồng ập xuống khi mẹ mới 34 tuổi. Nén đau thương, mẹ ở vậy, âm thầm chịu đựng, lần hồi rau cháo nuôi con.

Không phụ công nuôi dưỡng, dạy dỗ của mẹ, cậu bé Tre chăm chỉ học hành, rồi trở thành giáo viên tiểu học và kết hôn với chị Kiều Thị Phỉ. Hơn chồng 3 tuổi, lại nết na, hay lam hay làm, nên chị Phỉ rất được họ hàng đôi bên và xóm làng quý mến. 

Tháng 4-1963, giữa lúc cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước bước vào giai đoạn quyết liệt, đang dạy học tại Trường cấp 1 Văn Khê (huyện Mê Linh), thầy giáo Tạ Hồng Thái quyết định rời phấn trắng, bảng đen để bước vào cuộc đời quân ngũ, tham gia chiến đấu giành độc lập cho Tổ quốc.

Vào bộ đội, anh đổi tên là Tạ Quang Minh, được biên chế về Đại đội 12, Tiểu đoàn 6, Trung đoàn 165, Sư đoàn 312. Cuối tháng 8-1969, trước khi ra chiến trường làm nhiệm vụ, Tạ Quang Minh được về phép thăm mẹ, thăm vợ và cậu con trai 4 tuổi.

 Bà mẹ Việt Nam anh hùng Phạm Thị Thoan năm 2011.

Những ngày phép tuy ngắn ngủi, nhưng không khí gia đình vui vẻ và hạnh phúc ấy mãi sau này vẫn là kỷ niệm nhớ mãi của mẹ Thoan cùng nàng dâu thảo Kiều Thị Phỉ. Nơi hậu phương, hai người phụ nữ nương tựa bên nhau, vừa chăm lo gia đình, tích cực lao động sản xuất, vừa mong tin con, tin chồng mỗi ngày.

Còn Tạ Quang Minh trở lại đơn vị, cùng đồng đội hành quân sang chiến trường Bắc Lào. Trong trận chiến đấu ngày 27-12-1969 ở mặt trận Cánh Đồng Chum-Xiêng Khoảng, anh đã anh dũng hy sinh. Hai năm sau, gia đình mới biết được tin dữ qua tờ giấy báo tử đơn vị gửi về.

Góa chồng từ sớm, nên hơn ai hết mẹ Thoan hiểu thấu nỗi đau đớn này. Một lần nữa, mẹ nén nỗi đau riêng để luôn ở bên an ủi, động viên con dâu cùng đứa cháu dại. Những ngày ấy, mỗi khi ôm chặt đứa cháu nội sắp bước vào lớp 1, mẹ đều lén quay mặt kéo vội vạt áo che dòng nước mắt trực chờ tuôn rơi. Thương mẹ, người con dâu Kiều Thị Phỉ cũng ở vậy nuôi con và tần tảo chăm sóc mẹ. Trong ngôi nhà nhỏ, hai người phụ nữ trong cảnh góa bụa sớm tối bên nhau đi qua những tháng ngày gian khó.

Mẹ Thoan thường bảo, có lẽ được trời thương, nên mới cho sống đến tuổi bách niên, dù từng trải qua cơn bạo bệnh thập tử nhất sinh. Ấy là khoảng cuối tháng 10-2006, mẹ bị tai biến mạch máu não. Gia đình đã đưa mẹ chạy chữa khắp nơi. Nhờ tình yêu thương của con cháu, cùng ý chí mạnh mẽ, nên sau một thời gian tích cực thuốc thang, chạy chữa, tập luyện phục hồi chức năng, sức khỏe của mẹ đã hồi phục.

Trường Sĩ quan Tăng thiết giáp nhận phụng dưỡng Bà mẹ Việt Nam anh hùng Phạm Thị Thoan từ năm 2003. Tâm sự với chúng tôi, mẹ bảo, con mẹ hy sinh, nhưng sau này mẹ có nhiều đứa con bộ đội khác thường xuyên thăm hỏi, động viên. “Khi mẹ còn khỏe, thỉnh thoảng đơn vị lại cho xe về đón mẹ lên thăm trường. Các anh cũng thường xuyên cử người về động viên mẹ. Nhất là vào mỗi dịp lễ, Tết, nhà mẹ luôn rộn ràng tiếng nói cười. Con dâu, cháu nội và hai chắt của mẹ cũng coi các anh bộ đội như người thân trong nhà”-trong niềm vui tuổi già, mẹ Thoan cười khoe với chúng tôi. 

Và có lẽ, niềm hạnh phúc lớn nhất của mẹ chính là được sống trong gia đình tứ đại đồng đường. Các thành viên đều sống chan hòa, vui vẻ, yêu thương, tôn trọng lẫn nhau. Những câu chuyện về con trai, liệt sĩ Tạ Hồng Thái (tức Tạ Quang Minh) vẫn được mẹ kể cho con cháu nghe, với sự tự hào cùng niềm thương nhớ khôn nguôi!