“Cháy rồi còn đâu!”

Sinh năm 1943 (theo hồ sơ là 1944) tại TP Hà Nội, ngay khi tốt nghiệp cấp 3, Lê Thanh Đạo tình nguyện nhập ngũ về Trung đoàn 84, Sư đoàn Pháo binh 351 rồi được lựa chọn đi học sĩ quan pháo binh tại Sơn Tây. Nhưng chưa đầy 10 tháng sau, ông vinh dự được tuyển chọn sang Liên Xô học lái máy bay chiến đấu.

Năm 1968, với 200 giờ bay huấn luyện tích lũy, Lê Thanh Đạo hoàn thành khóa học trở về nước, được biên chế về Phi đội 1, Trung đoàn Không quân 921 và bước vào cuộc chiến đấu chống chiến tranh leo thang phá hoại miền Bắc của đế quốc Mỹ. Trên máy bay MiG-17, rồi MiG-21, phi công Lê Thanh Đạo đã 60 lần xuất kích, 13 lần gặp địch, bắn rơi 6 máy bay F-4 của Mỹ, trong đó có 5 chiếc bắn rơi tại chỗ bằng 5 quả đạn tên lửa; yểm hộ và tạo điều kiện cho đồng đội bắn rơi 5 máy bay khác. Ông là một trong số ít phi công Việt Nam đạt cấp ACE (bắn hạ từ 5 máy bay đối phương trở lên).

Các phi công của Phi đội 9, Trung đoàn 927, năm 1972 (đồng chí Lê Thanh Đạo, thứ hai, từ phải sang). Ảnh tư liệu 

Nhớ về những năm tháng tuổi trẻ, ông nói chưa bao giờ nghĩ mình sẽ trở thành phi công. Đó là sự hữu duyên. Cái duyên ấy đã tiếp cho ông động lực cũng như niềm tin để chiến đấu và chiến thắng kẻ thù trên bầu trời Tổ quốc.

Những ngày mới về nước, phi công Lê Thanh Đạo chủ yếu theo các phi công tiền bối huấn luyện làm quen với điều kiện chiến đấu trong nước chứ chưa thực chiến. Phải đến 3 năm sau, ngày 18-12-1971, ông mới xuất kích đánh trận đầu tiên. Phi công Lê Thanh Đạo hồi tưởng: “Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua nhưng tôi vẫn nhớ như in trận không chiến ngày 10-5-1972. Sáng hôm đó, Biên đội Ngự và Ngãi đang trực chiến ở sân bay Kép thì biên đội của tôi và anh Hợp cũng được lệnh vào trực. Lúc ra đến sân bay, chúng tôi nhìn thấy tốp máy bay F-4 của địch vừa bay qua. Khi đó, biên đội Ngự và Ngãi được lệnh cất cánh”.

Hôm đó là kíp trực của phi công Võ Chí Giáp và Phạm Phú Thái. Nhưng do đại đội có việc giao cho Phạm Phú Thái nên Lê Thanh Đạo vào trực thay. Khi có lệnh báo động chiến đấu, ông khẩn trương làm công tác chuẩn bị và vào vị trí. Biên đội của Lê Thanh Đạo bay theo hướng 270 độ về phía Tây và liên tục được sở chỉ huy mặt đất thông báo về khoảng cách, số lượng máy bay địch. Ông nhớ lại: “Chừng 10 phút bay theo đài dẫn đường mới thấy chiếc F-4 của địch, tôi liền bám theo. Khi bắt được mục tiêu, qua bộ đàm, tôi xin lệnh không kích và thực hiện đúng những động tác đã được luyện tập rồi nghiêng trái thoát ly, đồng thời báo với số 2 bắn tiếp. Qua đường dây, tôi nghe rõ tiếng Giáp hô: “Cháy rồi còn đâu!”.

Bằng một quả đạn, ngay trận đầu không chiến, phi công Lê Thanh Đạo đã thành công tiêu diệt máy bay địch. Tuy nhiên ngay chiều hôm đó, ông lại đau đớn nhận tin một đồng đội của mình hy sinh trên bầu trời Yên Bái. Niềm vui chiến thắng và nỗi buồn ly biệt có thể đến bất cứ lúc nào. Nhưng trong mọi tình huống, những người lính Bộ đội Cụ Hồ chưa bao giờ nao núng. Cá nhân đồng chí Lê Thanh Đạo trong chiến đấu từng hai lần phải nhảy dù thoát ly máy bay. Mặc dù hai chân đều bị thương nhưng ông quyết tâm rèn luyện, phục hồi sức khỏe và trở lại đội hình chiến đấu chỉ sau 6 tháng.

Trận đánh lịch sử ngày 10-5-1972

Thời gian này, ông được biên chế về Phi đội 9 (Đại đội 9), Trung đoàn 927 mới thành lập ngày 3-2-1972 trên cơ sở lực lượng phi công nòng cốt lấy từ Phi đội 3 (Đại đội 3) của Trung đoàn 921. Cùng đồng đội, phi công Lê Thanh Đạo tiếp tục chiến đấu và lập công với trận đánh ngày 10-5-1972, được ghi vào lịch sử Không quân nhân dân Việt Nam là trận chiến đấu ác liệt, nhiều kỷ lục nhất trên mặt trận không đối không ở Việt Nam. Phía Mỹ công bố đã cho 388 lần chiếc máy bay đánh phá miền Bắc. Phía Việt Nam, bộ đội không quân đã xuất kích 64 lần chiếc gồm 22 tốp trên cả 3 loại máy bay được trang bị là MiG-21, MiG-19 và MiG-17. Trong lần xuất kích của mình, biên đội Lê Thanh Đạo và Vũ Văn Hợp đã lập công xuất sắc. Khi ấy, Trung đội trưởng Lê Thanh Đạo mang quân hàm Trung úy.

 Phi công Lê Thanh Đạo (bên trái) và Vũ Văn Hợp giảng bình sau trận đánh ngày 10-5-1972. Ảnh tư liệu

Qua lời kể của anh hùng phi công Lê Thanh Đạo và những ghi chép trong tài liệu lịch sử của Sư đoàn 371 (Quân chủng Phòng không - Không quân), 12 giờ 50 phút hôm đó, biên đội MiG-21 gồm Lê Thanh Đạo (số 1), Vũ Văn Hợp (số 2) được lệnh sẵn sàng cất cánh, đánh cường kích và tiêm kích đối phương trên tầng cao, phối hợp với biên đội MiG-17 đánh ở tầng thấp, bảo vệ cầu Lai Vu và cầu Phú Lương.

Anh hùng Lê Thanh Đạo nhớ lại: “Chúng tôi được lệnh cất cánh từ sân bay Kép (Bắc Giang), bay hướng 360 độ rồi vòng phải hướng 180 độ. Theo đài dẫn đường và hiệu lệnh từ sở chỉ huy, khi cách địch khoảng 10km, biên đội phát hiện hai máy bay địch đang ở hướng đối đầu. Tôi quyết định thả thùng dầu phụ, tăng lực vượt lên bám chiếc trên cao. Số 2 Vũ Văn Hợp bám chiếc dưới thấp. Với việc đồng thời công kích, chỉ cách nhau 3 giây, chúng tôi lần lượt bắn rơi tại chỗ hai chiếc F-4. Những chiếc F-4 còn lại vội quăng bom bừa bãi rồi tháo chạy ra biển”.

Hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ, biên đội MiG-21 do phi công Lê Thanh Đạo bay số 1 chỉ huy nhanh chóng thoát ly trở về sân bay. Tuy nhiên, gần tới Kép, biên đội phát hiện 2 tốp F-4 đang khống chế sân bay, máy bay của Vũ Văn Hợp đã hết dầu buộc phải hạ cánh. Trong tình huống bất ngờ ấy, Lê Thanh Đạo đã bình tĩnh yểm hộ cho đồng đội, phối hợp với hỏa lực pháo phòng không mặt đất để tạo hành lang an toàn cho số 2 hạ cánh. Còn ông, được lệnh của sở chỉ huy và với sự thông thuộc địa hình, đã bay thẳng về hạ cánh an toàn tại sân bay Nội Bài.

Anh hùng LLVT nhân dân Lê Thanh Đạo (bên phải) và ông Lê Xuân Dỵ hội ngộ dịp kỷ niệm 55 năm Ngày truyền thống Sư đoàn 371, Quân chủng Phòng không - Không quân, tháng 3-2022. Ảnh: BÍCH TRANG

Nói về đồng đội của mình, phi công Vũ Đình Rạng, người cùng đoàn học viên sang Liên Xô đào tạo năm 1965 và trở về nước năm 1968 cho biết: “Trải qua những năm tháng chiến tranh gian khổ ác liệt, chúng tôi lúc nào cũng có nhau. Mỗi khi nhắc lại kỷ niệm xưa, ai cũng tràn đầy niềm tự hào vì lớp phi công chúng tôi đã góp phần vào sự nghiệp giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước. Anh Đạo luôn là hạt nhân đoàn kết để anh em học tập, noi theo”.

Ngày 11-1-1973, phi công Lê Thanh Đạo được Nhà nước tặng danh hiệu Anh hùng LLVT nhân dân. Đến năm 1974, mang quân hàm Đại úy, ông trở thành sĩ quan biệt phái sang nhận nhiệm vụ là Bí thư thứ Hai Ban Chấp hành Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh. Năm 1983, ông chính thức chuyển ngành.

Trải qua nhiều vị trí công tác, nhưng những năm tháng ngồi trong buồng lái, cùng đồng đội trên những con "én bạc" chiến đấu bảo vệ bầu trời Tổ quốc vẫn mãi là ký ức không phai mờ trong trái tim người phi công anh hùng Lê Thanh Đạo. Tâm sự với chúng tôi, ông nói: “Chuyến bay cuộc đời tôi bắt đầu từ những chiếc chiến đấu cơ. Giờ đây, tuổi cao, sức yếu, tôi và đồng đội vẫn tiếp tục thực hiện những chuyến bay khác đặc biệt hơn, đó là truyền lửa nhiệt huyết cho thế hệ trẻ hôm nay”.