Trong quá trình làm nhà truyền thống, người Cơ Tu hầu như không dùng đinh, sắt thép hay xi măng để kết nối các bộ phận khung nhà với nhau mà tận dụng những cây mây rừng chẻ nhỏ, phơi khô rồi ngâm nước trước khi buộc cố định các bộ phận của công trình. Ở đây độ bền chắc, tính thẩm mỹ rất cao, đòi hỏi tay nghề của các nghệ nhân từ việc chọn vật liệu, chọn dây, chẻ, gọt, bào, đục đến nghệ thuật chạm khắc, sơn mài đều mang những đặc trưng riêng, nhất là trong việc cột dây mây, đan những tấm phên, sạp, tấm lợp...

 Tác phẩm điêu khắc của người Cơ Tu ở huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam.

Đối với nghệ thuật chạm khắc gỗ, ông Bhriu Pố, một trong những nghệ nhân được xem là “báu vật sống" về chạm khắc gỗ của người Cơ Tu cho biết: “Xưa nay hầu hết các nghệ nhân chạm khắc gỗ của dân tộc Cơ Tu đều không học qua trường lớp nào, họ đến với nghệ thuật điêu khắc như một cơ duyên, ngẫu hứng. Lúc đầu chỉ khắc những hình về chim thú, cây cối... dần dần những tác phẩm này ngày càng thân thuộc và được cộng đồng cho tạc và chạm khắc lên các đồ vật. Bây giờ cũng vậy, họ đến với nghề một cách tự nhiên nhờ năng khiếu bẩm sinh, kinh nghiệm, lòng đam mê và sự cống hiến để tô điểm cho ngôi nhà ngày càng sinh động và đẹp hơn". Được biết, từ những khúc gỗ không hồn, qua bàn tay tài hoa, khéo léo của các nghệ nhân đã phản ánh khá đầy đủ, trực quan sinh động về cuộc sống, sinh hoạt thường ngày từ bao đời của đồng bào dân tộc Cơ Tu. Thông qua nghệ thuật chạm khắc, phù điêu nổi, chìm được bày đặt khá tỉ mỉ, một lần nữa làm sinh động hơn không gian kiến trúc nhà Gươl, sự kỳ vĩ của các ngôi nhà mồ của làng... Hơn nữa, thông qua việc thể hiện những hình ảnh, tác phẩm chạm khắc còn muốn nói lên tài năng và sức mạnh của những nghệ nhân, thành viên của làng sở hữu các công trình đó.

Trong văn hóa của người Cơ Tu, các nghề truyền thống như: Dệt thổ cẩm, chạm khắc, mài rèn, đan lát... có sự gắn kết mật thiết không tách rời. Để các nghề này tồn tại và phát triển thì không thể thiếu không gian sống động của nhà sàn, nhà dài, nhà Gươl... của làng. Đây cũng là nơi những nghệ nhân, cụ già, những người có tài về đan lát, chạm khắc, mài rèn thể hiện và truyền thụ tay nghề của mình cho lớp con cháu...

Bài và ảnh: PƠLOONG PLÊNH