QĐND - Vừa qua, Bộ Quốc phòng đã công bố quyết định thành lập Ban Chỉ đạo xây dựng Bảo tàng Lịch sử quân sự Việt Nam (Bảo tàng LSQS) và đề cương chính trị của Bảo tàng. Theo đó, việc xây dựng mới bảo tàng sẽ được thực hiện trong 3 giai đoạn (từ 2011 đến 2013; 2014-2017 và 2018-2020). Bảo tàng LSQS là công trình đặc biệt cấp quốc gia sẽ được xây dựng trên diện tích 39ha, tại khu vực Mỹ Đình, Đại lộ Thăng Long.

Lợi thế của “người đi sau”

Nếu tính về lịch sử hình thành và phát triển thì Bảo tàng LSQS xứng đáng là một trong số ít bảo tàng hàng đầu của hệ thống bảo tàng Việt Nam. Xét về cấp độ, Bảo tàng là một trong bốn bảo tàng đặc biệt cấp quốc gia (Bảo tàng Lịch sử, Bảo tàng LSQS, Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam, Bảo tàng Sinh thái Hạ Long; hiện nay Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam và Bảo tàng Sinh thái Hạ Long đang trong quá trình thực hiện dự án). Tuy vậy, nếu xét ở góc độ hiện đại hóa kỹ thuật bảo tàng, dường như Bảo tàng LSQS còn đang đi sau khá nhiều bảo tàng mới được đầu tư nâng cấp. Trong một cuộc trò chuyện gần đây với bà Nguyễn Thị Bích Vân, Giám đốc Bảo tàng Phụ nữ, chúng tôi được biết thêm về lợi thế của "người đi sau” trong lĩnh vực bảo tàng.

Không gian bảo tàng Lịch sử quân sự hiện nay đã quá tải

Đó là, kỹ thuật bảo tàng trên thế giới trong những năm gần đây đã có nhiều bước phát triển mạnh mẽ nhờ công nghệ kỹ thuật số. Nếu chúng ta vẫn quen với những tấm pa-nô, bảng biểu, họa đồ để chú thích hiện vật thì rõ ràng ta đã lỗi thời. Bởi hầu hết những loại chú thích truyền thống này đã được thay bằng các khung chú thích điện tử. Những bảng chú thích điện tử này tạo ra nhiều ứng dụng linh hoạt hơn, cung cấp nhiều thông tin hơn và nhiều loại có thể tương tác với người xem. Có thể hình dung nhiều bảng chú thích giống như những chiếc máy tính bảng được gắn bên cạnh hiện vật. Người xem có thể tra cứu thông tin chi tiết của hiện vật mà không phải tốn nhiều công tra cứu theo phương pháp cũ. Cũng xin nói thêm rằng, “phương pháp” (hay nói đúng hơn là tư duy) chú thích hiện vật truyền thống đã lỗi thời ở nhiều bảo tàng. Ví dụ, đối với một hiện vật, ngày xưa người ta có thể ghi rằng: Đây là hiện vật X, của đồng chí Y, sử dụng trong sự kiện Z. Đến nay, ngoài những thông tin cơ bản trên người ta còn có thể biết được chủng loại hiện vật, người sở hữu hiện vật “đồng chí Y” còn sống hay đã từ trần; và nữa, sống ở đâu, sinh hoạt thế nào, hiện vật có giá trị gì với người sở hữu. Bà Bích Vân gọi đây là phương pháp “tương tác giữa hiện vật với khán giả”. Bà cũng cho biết thêm cách chú thích này đã được các bảo tàng hiện đại của thế giới sử dụng hàng thập kỷ gần đây.

Vẫn là lợi thế "người đi sau”, theo kinh nghiệm của bà Bích Vân đó là hình dung được những công nghệ mới đáp ứng gì cho bảo tàng tương lai của mình; có thể dễ dàng lựa chọn những công nghệ cần thiết, hiệu quả và phù hợp với điều kiện của mình. Những chi phí về “kinh nghiệm” này đối với bảo tàng là rất lớn. Hãy thử hình dung nếu không có sự lựa chọn công nghệ phù hợp, người ta sẽ phải làm hệ thống dây cáp phát tín hiệu truyền hình, điện nguồn, âm thanh, ánh sáng cho một số máy chiếu. Nhưng những hệ thống này sẽ không cần khi ta có những máy móc tích hợp tất cả những yếu tố trên, thứ duy nhất cần cung cấp chỉ là nguồn điện. Là người đi sau sẽ có được những kinh nghiệm quý về sử dụng công nghệ bảo tàng, đó là một lợi thế rất lớn.

Chúng tôi rất đồng tình với một số ý kiến của Ban Chỉ đạo xây dựng bảo tàng LSQS trong phiên họp đầu tiên về việc cần tham khảo những bảo tàng hàng đầu thế giới về kỹ thuật bảo tàng, chứ không phải tham khảo những bảo tàng hoành tráng nhưng lại có công nghệ bảo tàng lạc hậu. Đánh giá của Ban chỉ đạo việc xây Bảo tàng LSQS ở địa điểm mới kéo dài trong nhiều năm là một việc làm khó và phức tạp cần được sự phối hợp chặt chẽ của các đơn vị trên tinh thần trách nhiệm cao. Ban chỉ đạo cũng hoan nghênh những ý kiến đóng góp với tinh thần xây dựng.

Một không gian du lịch lý tưởng

Ngay tại Băng Cốc (Thái Lan) có vườn thú Dusit rộng 47 mẫu Anh tương đương với 19ha, nhưng tại đây người Thái đã nuôi những con thú hoang dã và mỗi khi du khách muốn xem thú, người ta phải đi trong xe bọc thép. Vườn thú Dusit hằng năm đón hàng triệu lượt khách và là địa điểm tham quan hấp dẫn. Hãy làm một phép so sánh nhỏ với Bảo tàng LSQS trong tương lai sẽ tọa lạc trên một khuôn viên rộng gấp đôi. Du khách sẽ thăm gì, chơi gì, sử dụng thời gian và tiền bạc ra sao trong một không gian rộng lớn vậy?

 Nguyên Tổng bí thư Lê Khả Phiêu đến thăm bảo tàng LSQS.

Chúng tôi tin rằng, Bảo tàng LSQS (hiện nay tọa lạc trên một diện tích 1ha) nếu có trải rộng ra gấp 39 lần hiện nay thì vẫn có đủ hiện vật để trưng bày vì hệ thống hiện vật của bảo tàng thực sự rất phong phú và đặc sắc Việt Nam. Song nếu vậy người xem phải bố trí thời gian rất dài để đi xem bảo tàng, cũng như bảo tàng cũng phải có một lực lượng nhân công rất lớn để bảo quản, gìn giữ và thuyết minh. Sự rộng lớn nếu không được tính toán khoa học sẽ đồng nghĩa với sự tẻ nhạt, nhàm chán.

Có thể thấy trong Đề cương chính trị Bảo tàng LSQS đã đề cập về những không gian bảo tàng tương lai khá cụ thể, ở mục tổ chức không gian chức năng có: Một tòa nhà chính và các tòa nhà khác. Nhà chính gồm: Đại sảnh (nơi đón tiếp và cung cấp các thông tin cần thiết phục vụ khách tham quan), không gian trưng bày, xưởng sáng tác và thi công các công trình mỹ thuật, không gian phục vụ giáo dục, đào tạo và nghiên cứu khoa học (các giảng đường, hội thảo, thư viện, trung tâm nghiên cứu và thực hành), phòng đa năng (chiếu phim, biểu diễn nghệ thuật, tổ chức hội nghị...), nhà kho và trung tâm bảo quản phục chế, tu sửa. Các tòa nhà khác gồm: Khu vực làm việc của ban giám đốc bảo tàng và các phòng nghiệp vụ, khu dịch vụ, trung tâm điều hành kỹ thuật, không gian “khám phá-sáng tạo” và trưng bày dành cho tuổi trẻ. Không gian khác ngoài nhà: Không gian trưng bày các hiện vật khối lớn (có mái che), không gian tái tạo cảnh quan lịch sử (phục dựng một số công trình quân sự tiêu biểu), không gian trưng bày nghệ thuật điêu khắc, quảng trường, đường, công trình phụ trợ, khu du lịch sinh thái (mô phỏng rừng Trường Sơn), khu nghỉ ngơi ngoài trời của khách tham quan, sân, vườn, bãi để xe, nhà bán vé, nhà dịch vụ sinh hoạt ngoài trời...

Rất nhiều các không gian, rất nhiều các công trình kiến trúc, rất nhiều mô hình mô phỏng cần bàn tay, khối óc con người. Tất nhiên, số lượng phòng ốc và quy mô không gian sẽ đủ để trưng bày 7 chủ đề theo tiến trình lịch sử; 16 chủ đề trưng bày các chuyên ngành quân sự. Chắc chắn nơi đây sẽ hấp dẫn người xem. Tuy vậy, để trở thành một địa điểm du lịch hấp dẫn chúng ta cần phải sáng tạo nhiều hơn nữa và phải hình dung trước nhiều hơn nữa. Ví dụ như nhịp điệu kiến trúc và công năng sử dụng của các tòa nhà. Hãy tưởng tượng ra toàn bộ diện tích của Bảo tàng LSQS tương lai, liệu sẽ có một quảng trường bát ngát, vườn cây xa xa và một bên nhà trưng bày và nhà làm việc? Hay là nhà trưng bày chen lẫn những không gian xanh bao quanh quảng trường? Những nhà trưng bày sẽ ở gần nhau hay nằm xa nhau trong không gian rộng lớn ấy? Rồi du khách sẽ tham quan như thế nào? Đi bộ hay đi xe? Tất cả những hình dung này chúng ta cần phải chờ đợi tài năng của những nhà kiến trúc, nhà văn hóa giàu kinh nghiệm và tâm huyết thể hiện. Theo kế hoạch đến quý II năm 2013, Ban Chỉ đạo mới duyệt xong các phương án thiết kế kiến trúc bảo tàng. Và theo lộ trình, đến năm 2014 sẽ khởi công xây dựng, năm 2018 sẽ tổ chức trưng bày và đến 2020 sẽ khánh thành công trình. Chúng tôi nghĩ rằng, từ nay đến lúc công trình ra mắt còn 8 năm nữa, thời gian đủ để cây mọc thành rừng. Nếu chuẩn bị tốt, triển khai nghiêm túc, ta sẽ có một bảo tàng ngang tầm lịch sử quân sự Việt Nam hiển hách, hòa trong không gian thiên nhiên ấn tượng.

Bài và ảnh: Lê Đông Hà