Bài 3: Cả hệ thống chính trị phải tích cực vào cuộc

QĐND - Trong những nguyên nhân dẫn đến đời sống công nhân và hoạt động công đoàn ở các doanh nghiệp (DN) ngoài nhà nước gặp nhiều khó khăn thì nguyên nhân cơ bản là pháp luật vẫn còn nhiều “lỗ hổng”, các cấp có thẩm quyền chưa thực sự quan tâm và cán bộ công đoàn cơ sở quá phụ thuộc vào chủ DN. Đây là những vấn đề cấp thiết cần sớm được quan tâm giải quyết.

Cần bịt "lỗ hổng" pháp luật

Trao đổi với nhiều cán bộ công đoàn các cấp ở Hà Nội, chúng tôi thấy ai cũng trăn trở trước thực trạng đời sống công nhân và hoạt động công đoàn gặp nhiều khó khăn, đồng thời khẳng định: Muốn khắc phục tình trạng này, trước hết phải bịt "lỗ hổng” trong cơ chế, chính sách, pháp luật liên quan đến hoạt động công đoàn và bảo đảm đời sống NLĐ.

Theo đồng chí Kiều Hùng, Trưởng ban Chính sách-Pháp luật LĐLĐ TP Hà Nội, hiện nay nhiều nội dung pháp luật quy định về bảo đảm quyền lợi cho NLĐ không có tính chất bắt buộc DN phải thực hiện, hoặc chế tài xử phạt vi phạm quá nhẹ khiến DN ngoài nhà nước coi thường, không chấp hành. Ví dụ như việc trốn, nợ BHXH, BHYT, BHTN có rất nhiều DN vi phạm, nếu không tăng mức xử phạt thì tình trạng này sẽ ngày càng nghiêm trọng. Trong việc bảo đảm nhà ở và đời sống văn hóa tinh thần cho công nhân cũng cần quy định rõ các khu, cụm công nghiệp, khu chế xuất và doanh nghiệp có từ 500 công nhân trở lên phải đầu tư làm nhà ở, trạm y tế, đài truyền thanh, nhà gửi trẻ và khu vui chơi giải trí cho NLĐ. Nếu không đưa vào luật thì rất khó thực hiện được.

Được ở trong chung cư dành cho công nhân Khu Công nghiệp Bắc Thăng Long là mong ước của mọi công nhân.

Các cán bộ công đoàn ở Hà Nội liệt kê cho chúng tôi rất nhiều bất cập cần sửa đổi trong hệ thống văn bản pháp luật về bảo đảm đời sống công nhân và hoạt động công đoàn, đó là: Quy định mức tiền lương tối thiểu chưa đáp ứng được nhu cầu cuộc sống của NLĐ; phân cấp quản lý chưa rõ ràng và cụ thể nên xử lý các vi phạm pháp luật về lao động rất khó khăn; công đoàn các cấp khi phát hiện DN vi phạm chỉ được quyền kiến nghị chứ không được xử phạt; các đơn vị phối quản trên địa bàn hoạt động công đoàn theo hệ thống dọc (công ty - tổng công ty - bộ, ngành chủ quản), không tham gia các hoạt động do LĐLĐ quận, huyện triển khai, nhưng khi có tranh chấp lao động thì LĐLĐ các quận, huyện phải giải quyết; pháp luật chỉ quy định các DN phải tạo điều kiện thành lập công đoàn chứ không có chế tài bắt buộc thành lập… Việc bình xét khen thưởng các DN mà không lấy ý kiến của LĐLĐ cũng không hợp lý, vì không ít doanh nghiệp vi phạm về hoạt động công đoàn, chưa bảo đảm tốt chế độ, chính sách của NLĐ mà cấp có quyền khen thưởng không biết; con công nhân ngoại tỉnh chưa được tạo điều kiện khám, chữa bệnh BHYT và đi học tại địa bàn làm việc của bố mẹ (vì trái tuyến) khiến NLĐ càng thêm khó khăn…

“Nâng tầm” công đoàn

Tiếp xúc với NLĐ trong các DN ngoài nhà nước, chúng tôi thấy ai cũng tha thiết mong tổ chức công đoàn và cán bộ công đoàn phải thực sự “có tầm” để làm “luật sư” bảo vệ quyền lợi cho công nhân.

“Nhưng bất cập là hiện nay đa số cán bộ công đoàn cơ sở chưa có đủ trình độ, năng lực đáp ứng với yêu cầu nhiệm vụ vì được bầu từ công nhân, cứ mỗi lần đại hội công đoàn là lại thay đổi, người mới làm vừa thiếu kinh nghiệm, vừa ít hiểu biết về chức năng, hoạt động của công đoàn. Đây là bài toán khó, dù LĐLĐ có tổ chức tập huấn, bồi dưỡng thường xuyên cũng không giải quyết được bao nhiêu. Bên cạnh đó, vai trò của tổ chức công đoàn cũng chưa được phát huy vì cơ chế quy định vị thế của công đoàn còn thấp. LĐLĐ không có thẩm quyền độc lập kiểm tra, xử lý DN vi phạm về bảo đảm quyền lợi của NLĐ và Luật Công đoàn” - Đồng chí Chung Văn Bình, Chủ tịch LĐLĐ huyện Từ Liêm phân tích.

Điểm sinh hoạt văn hóa công nhân ở xã Kim Chung, huyện Đông Anh là một trong 12 điểm do LĐLĐ TP Hà Nội hỗ trợ và vận động xây dựng.

Để công đoàn thực sự là “luật sư” của công nhân, nếu chỉ quan tâm xây dựng đội ngũ cán bộ công đoàn giỏi thì chưa đủ. Theo chúng tôi, quan trọng nhất là cần nghiên cứu, sửa đổi một số cơ chế, chính sách, tạo điều kiện cho công đoàn phát huy cao nhất vai trò, trách nhiệm, như: Giao cho LĐLĐ cấp huyện trở lên có quyền độc lập kiểm tra và xử lý các DN vi phạm pháp luật trong lĩnh vực lao động, công đoàn; cử cán bộ công đoàn chuyên trách “nằm vùng” ở các DN ngoài nhà nước có từ 500 công nhân trở lên. Đặc biệt, việc bảo đảm lương cho chủ tịch công đoàn cơ sở để họ không phụ thuộc chủ DN về thu nhập cần được quan tâm giải quyết, vì đây là yếu tố quyết định đến việc phát huy vai trò, trách nhiệm của cán bộ công đoàn. Việc này hoàn toàn có tính khả thi vì theo quy định hiện hành, hằng tháng người lao động trích 1% lương nộp phí công đoàn và doanh nghiệp trích 2% quỹ lương nộp kinh phí công đoàn. Khoản thu này có thể dùng trả lương cho cán bộ công đoàn chuyên trách ở các DN có hơn 500 công nhân, tạo thuận lợi cho họ bảo vệ tốt nhất quyền và lợi ích hợp pháp của NLĐ.

Sự quan tâm của cấp ủy, chính quyền là yếu tố quyết định

Tìm hiểu thực trạng đời sống công nhân và hoạt động công đoàn, chúng tôi thấy khi nào, ở đâu, cấp ủy đảng, chính quyền thực sự quan tâm thì đời sống công nhân và hoạt động công đoàn tốt hơn (và ngược lại). Xin nêu 3 ví dụ về sự quan tâm bảo đảm đời sống công nhân của cấp ủy, chính quyền và LĐLĐ TP Hà Nội.

Thứ nhất, trước những bức xúc về tình trạng thiếu nhà ở của công nhân Khu Công nghiệp Bắc Thăng Long, lãnh đạo thành phố đã chỉ đạo triển khai xây chung cư cho công nhân thuê giá rẻ, giải quyết cho hơn 9000 lao động có chỗ ở ổn định. Từ mô hình thí điểm này, TP Hà Nội đang tiếp tục triển khai xây nhà ở cho công nhân tại các khu, cụm công nghiệp.

Thứ hai, được sự quan tâm, tạo điều kiện của Huyện ủy và UBND, LĐLĐ huyện Đông Anh đã phối hợp với các cơ quan, đơn vị trên địa bàn thành lập một số câu lạc bộ (CLB) nhằm giúp đỡ NLĐ và các đối tượng chính sách gặp khó khăn, như: CLB Giám đốc - Chủ tịch Công đoàn; CLB khối tài chính, ngân hàng, kho bạc… Thông qua hoạt động của các CLB này, LĐLĐ huyện đã vận động đóng góp được nhiều tỷ đồng dùng vào các hoạt động xã hội, từ thiện, cho NLĐ vay vốn sản xuất… Đầu năm 2013, LĐLĐ huyện Đông Anh đã huy động được gần 2 tỷ đồng từ các DN và NLĐ để xây dựng Trường Mầm non Công đoàn phục vụ con công nhân ở Khu Công nghiệp Bắc Thăng Long.

Thứ ba là việc LĐLĐ TP Hà Nội triển khai xây dựng các điểm sinh hoạt văn hóa công nhân. Mặc dù đây là việc làm rất ý nghĩa, thiết thực chăm lo đời sống văn hóa, tinh thần của NLĐ, nhưng không phải địa phương, DN nào cũng nhiệt tình ủng hộ vì sợ tốn đất, tốn tiền... Đặc biệt, những khó khăn trong bảo đảm đời sống công nhân và bất cập trong hoạt động công đoàn đã nhiều lần được phản ánh, kiến nghị, nhưng cấp có thẩm quyền chưa rốt ráo chỉ đạo giải quyết.

Muốn bảo đảm tốt quyền lợi, đời sống của NLĐ, bên cạnh sự nỗ lực của tổ chức công đoàn thì quan trọng nhất là các cấp ủy đảng, chính quyền phải ráo riết chỉ đạo và thực sự vào cuộc. Thực trạng về đời sống công nhân, NLĐ mà chúng tôi nêu trong loạt bài viết này không chỉ riêng ở Hà Nội, mà là vấn đề chung của cả nước. Vì vậy, chúng tôi cho rằng: Các bộ, ngành của Trung ương và chính quyền các cấp cần sớm có giải pháp tháo gỡ.

Bài và ảnh: CÁT HUY QUANG

Bài 1: Cuộc sống công nhân - muôn phần gian khó

Bài 2: Thiếu chế tài bảo vệ quyền lợi công nhân