Lần tìm dấu tích liệt sĩ ở Cồn Tiên - Bài 3: Triển khai lực lượng tìm kiếm (Tiếp theo và hết)

Dựng lại bối cảnh trận đánh

Chiều Cồn Tiên nắng dịu, những vạt rừng trải dài trên các triền đồi như một tấm thảm xanh phủ lên chiến địa từng rung chuyển bởi đạn bom. Ông Trần Lực và ông Trần Sự, cùng trú tại xã Cồn Tiên, tỉnh Quảng Trị, bước giữa những hàng cây với vẻ thành thạo của những người đã nhiều lần đi qua khu rừng này. Thuở nhỏ, hai ông từng vào đây rà phế liệu, nay vẫn gắn bó với khu vực bằng công việc làm rừng. Những lối mòn, khoảng đất bằng, triền đồi tưởng như giống nhau đối với người xa lạ lại hiện lên trong trí nhớ của hai người dân địa phương bằng những mốc riêng.

Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng (người cầm tài liệu) cùng cơ quan chức năng và người dân trao đổi về vị trí mộ tập thể tại căn cứ Cồn Tiên. Ảnh: HOA LÊ

Ông Lực đưa tay về phía Đông Nam, xác định vị trí sân bay dã chiến, cách lô cốt còn lại trên đỉnh đồi khoảng 200m. Ông Sự chỉ sang hướng Đông Bắc, nơi từng có xác chiếc xe tăng M48 bị cháy. Người dân và cả chính hai ông đã từng vào đây trèo lên chiếc xe tăng khò sắt kiếm thu nhập. Các chuyên gia ghi nhận, đối chiếu với bản đồ, không ảnh, sơ đồ trận địa và những thông tin được cung cấp từ nhân chứng. Một dấu tích tưởng nhỏ bé trên mặt đất cũng có thể giúp nối lại những mảnh ghép của trận địa xưa.

Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng, thành viên Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam, thành viên Tổ giúp việc Phó thủ tướng trong thực hiện Chiến dịch 500 ngày đêm, đi chậm giữa cánh rừng. Ông quan sát địa hình, nghe nhân chứng kể, đối chiếu tư liệu, bản đồ, tọa độ, rồi lại cúi xuống xem xét từng dấu tích còn sót lại. 

Ông Thắng có người thân hy sinh trong chiến tranh. Từ quá trình tìm kiếm người thân, ông tích lũy kinh nghiệm, kỹ năng và dành nhiều năm nghiên cứu hồ sơ chiến tranh, bản đồ quân sự, tài liệu lưu trữ liên quan đến những người mất tích. Gần 10 năm qua, từ việc thu thập, phân tích dữ liệu của 3 bức ảnh, ông đã góp phần giúp cơ quan chức năng khoanh vùng, xác định vị trí một hố chôn tập thể khoảng 900 chiến sĩ hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân năm 1968 tại công viên Lê Thị Riêng, TP Hồ Chí Minh. Theo ông Thắng, dữ liệu bản đồ đang sử dụng các hệ tọa độ khác nhau, có thể tạo ra độ lệch khoảng 800 đến 1.000m. Nếu không quy đổi về một hệ thống thống nhất, việc đưa các vị trí trên bản đồ ra thực địa rất dễ dẫn đến nhận định sai về mối tương quan giữa các khu vực. Từ thực tế đó, ông Thắng đề xuất trước khi tiến hành tìm kiếm cần xây dựng một bản đồ tổng thể, tập hợp toàn bộ thông tin liên quan đến hài cốt liệt sĩ tại Cồn Tiên trên cùng một hệ tọa độ và hệ quy chiếu. Toàn bộ thông tin từ nhân chứng phía ta, nhân chứng phía Mỹ, tài liệu chiến tranh, các vị trí nghi có mộ và những khu vực đã quy tập cần được thể hiện trên cùng một bản đồ. Việc thống nhất hệ tọa độ, hệ quy chiếu ngay từ đầu sẽ giúp hạn chế tình trạng chồng lấn hoặc nhầm lẫn giữa các vị trí.

Tổ ra-đa xuyên đất của Viện Thiết kế, Tổng cục Hậu cần-Kỹ thuật khảo sát hài cốt liệt sĩ tại căn cứ Cồn Tiên. Ảnh: ĐOÀN HƯNG

Giữa màu xanh bình lặng của rừng cây, địa hình chiến trường cũ dần hiện ra qua những đường nét rời rạc. Vị trí xe tăng bị cháy; lô cốt trên đỉnh đồi, tuyến đường địch đổ đất đỏ để xe tăng cơ động, một bãi đất tương đối bằng phẳng... Những mảnh ghép ấy khi đặt cạnh nhau, giúp hình dung lại không gian của trận địa và mở thêm cơ sở để xác định nơi những người lính đã nằm xuống. 

Còn khoảng 80-90 hài cốt liệt sĩ chưa được tìm kiếm, quy tập

Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng cùng lãnh đạo địa phương, nhân chứng và người dân đã dành nhiều thời gian để nghiên cứu căn cứ Cồn Tiên. Những người tham gia đi từng nhóm nhỏ, dừng lại ở từng vị trí, trao đổi rồi lại tiếp tục di chuyển. Ông Thắng đánh dấu những điểm cần kiểm chứng. Các nhân chứng chỉ hướng, người dân địa phương bổ sung những dấu tích họ còn nhớ. Mỗi thông tin được đặt cạnh một thông tin khác để tìm điểm trùng khớp. Qua khảo sát thực địa và đối chiếu các nguồn tư liệu, ông Thắng cho rằng thông tin về mộ tập thể tại Cồn Tiên có cơ sở và căn cứ khoa học; vấn đề còn lại là tiếp tục thu hẹp phạm vi để nâng cao hiệu quả tìm kiếm, quy tập.

Trong số đó, khu vực cựu binh Mỹ Ben Hall cung cấp thông tin được đặc biệt chú ý. Vị trí mộ tập thể nằm phía trong chu vi đường vành đai, phía sau ụ chiến đấu của ông khoảng 9-10m, khu vực rộng khoảng 1.000m², tương đối bằng phẳng. Ben Hall đã phác thảo sơ đồ trận địa, mô tả vị trí chôn cất phía sau khu vực chiến đấu. Đường vành đai đã tồn tại trong thời gian dài và một số dấu tích vẫn còn trên thực địa. Từ những thông tin này, ông Thắng cho biết ông sẽ tiếp tục liên lạc, trao đổi và kết nối với cơ quan chức năng đàm phán mời ông Ben Hall trở lại Cồn Tiên để xác minh chính xác hơn. 

Các nhà nghiên cứu, nhân chứng, cán bộ địa phương khảo sát thực địa tại Cồn Tiên. Ảnh: HOA LÊ

Tham gia khảo sát thực địa chiều hôm ấy có đồng chí Đỗ An Chung, Phó chủ tịch UBND xã Cồn Tiên. Anh từng được huy động tìm kiếm hài cốt liệt sĩ tại Cồn Tiên vào năm 1999 nên ký ức về địa hình nơi đây vẫn còn khá rõ. Anh kể, thời điểm đó, đường vào Cồn Tiên chỉ có một tuyến duy nhất, rộng khoảng 4-5m và được lu nén chắc. Theo suy đoán của anh, đây có thể là tuyến đường xe tăng đi vào căn cứ. Phía Nam, Tây Nam của căn cứ, ở phía trong bãi mìn, bãi xe tăng của Mỹ; riêng xe tăng M48 của Mỹ được bố trí theo kiểu nửa nổi, nửa chìm có hai chiếc bị cháy, một chiếc nằm về hướng Tây Bắc của lô cốt, cách lô cốt khoảng 250m; một chiếc khác bị cháy nằm ở hướng Đông Bắc, cách lô cốt khoảng 200m. “Tôi cho rằng việc nắm lại tình hình bố trí hệ thống bãi mìn, vị trí bãi xe tăng, vị trí chiếc xe tăng cháy và các khu vực đã từng phát hiện, quy tập được hài cốt liệt sĩ là rất quan trọng để chúng ta đối chiếu với nhân chứng cung cấp vị trí họ nhìn thấy quân Mỹ đào hào, hố chôn lấp các liệt sĩ của ta”, đồng chí Đỗ An Chung kiến nghị.  

Các nguồn thông tin hiện nay đưa ra những con số khác nhau. Hội Cựu chiến binh Mỹ tham chiến ở Việt Nam (VVA) cung cấp thông tin có 173 bộ đội Việt Nam hy sinh trong trận đánh ngày 8-5-1967 được chôn tập thể tại “khu vực Núi Cồn Tiên”. Trong khi đó, hai nhân chứng từng trực tiếp tham gia chốt giữ căn cứ cho biết có 283 liệt sĩ, trong đó có 12 nữ, được chôn tại hai đường hào chạy theo hướng Bắc-Nam, dài khoảng 60m, rộng 2-2,5m, sâu 2-2,5m. Theo lời kể, khu vực này nằm tại bãi trực thăng dã chiến, gần vị trí một chiếc xe tăng bị cháy.

Trong khi đó, công việc tìm kiếm, quy tập tại Cồn Tiên đã được triển khai qua nhiều năm. Theo tổng hợp thông tin từ nhân chứng, khoảng 93 hài cốt liệt sĩ đã được quy tập tại khu vực này. Sổ theo dõi của Ban CHQS huyện Gio Linh (cũ) ghi nhận, từ tháng 3-1992 đến tháng 8-2022, đã quy tập được 83 hài cốt liệt sĩ trên địa bàn. Đối chiếu các nguồn thông tin, Ban chỉ đạo 515 tỉnh Quảng Trị tạm xác định tại Cồn Tiên còn khoảng 80-90 hài cốt liệt sĩ chưa được tìm kiếm, quy tập.

Các chuyên gia, nhà nghiên cứu cho rằng, Cồn Tiên từng là căn cứ trọng điểm từ năm 1965 đến 1972, nơi diễn ra nhiều trận đánh lớn, nhỏ qua các thời kỳ. Vì vậy, không loại trừ khả năng có sự chồng lấn giữa các trận đánh, dẫn đến việc hài cốt liệt sĩ của nhiều thời kỳ nằm trong cùng một khu vực. Những hài cốt từng được tìm thấy trước đây cũng chưa chắc đã có thể xác định chính xác thuộc trận đánh ngày 8-5-1967 hay một trận đánh khác nếu thiếu căn cứ đối chiếu về thời gian, vị trí và diễn biến chiến đấu.

Đường vào căn cứ Cồn Tiên nay chỉ còn những lối mòn nhỏ xen giữa cây cối, cỏ dại. Những ngày này, cán bộ, chiến sĩ Sư đoàn 968 phát quang, mở rộng đường mòn, tạo lối cho người và phương tiện vào khu vực tìm kiếm. Đội Quy tập Sư đoàn 968 phối hợp với lực lượng công binh rà phá bom mìn, vật liệu nổ, đồng thời triển khai phương tiện, lực lượng tìm kiếm ở các vị trí được ra-đa xuyên đất khoanh vùng. Và giữa những cánh rừng Cồn Tiên, cuộc tìm kiếm những người lính đã nằm lại nơi đây vẫn tiếp tục...