Lần tìm dấu tích liệt sĩ ở Cồn Tiên - Bài 2: Kết nối nhiều nguồn tài liệu

Lời kể từ bên kia chiến tuyến

Ông Nguyễn Văn Thí (sinh năm 1947, quê ở tỉnh Quảng Trị, hiện thường trú tại tỉnh An Giang) từng là lính chế độ cũ và trực tiếp tham gia trận đánh Cồn Tiên ngày 8-5-1967. Sau gần 60 năm, lần đầu tiên trở lại nơi từng gieo cho ông những ký ức kinh hoàng bởi chiến tranh, ông lặng lẽ thắp nén hương cắm lên từng mô đất. Vượt qua quá khứ và mặc cảm, ông đã quyết định trở lại Cồn Tiên, mang theo những ký ức canh cánh trong lòng suốt bao năm với mong muốn tìm lại nơi chôn cất những người lính giải phóng đã hy sinh trong trận đánh ngày 8-5-1967.

Lô cốt trên đỉnh đồi Cồn Tiên. Ảnh: HOA LÊ

Theo thông tin ông Nguyễn Văn Thí cung cấp, sau khi trận đánh ngày 8-5-1967 kết thúc, thi thể của 283 liệt sĩ, trong đó có 12 nữ liệt sĩ được chôn ở hai đường hào chạy theo hướng Bắc-Nam dài 60m; rộng 2-2,5m; sâu 2-2,5m. Điều đáng chú ý, vị trí chôn cất này là bãi trực thăng dã chiến, gần đó có chiếc xe tăng cháy, nằm ở hướng Đông Nam của căn cứ Cồn Tiên. Theo ông Thí, các thi thể không chôn rải rác mà được tập trung trong những khu vực dài, do đó, nếu xác định đúng vị trí và tìm được một hài cốt thì khả năng tiếp tục phát hiện nhiều hài cốt khác trong cùng khu vực là rất cao. Từ kinh nghiệm và những gì còn nhớ về địa hình, ông Thí cho rằng phương án tìm kiếm cần tổ chức theo hướng Đông và Đông Nam, đào theo hình xương cá, từ vị trí nghi vấn mở các nhánh đào để từng bước kiểm tra phạm vi rộng hơn. Cách làm này, theo ông, sẽ giúp tránh bỏ sót, bởi vị trí mộ tập thể đã bị biến đổi qua thời gian, đồng thời có thể mở rộng nhanh khu vực tìm kiếm khi phát hiện dấu hiệu hài cốt.

Ông Nguyễn Văn Cổn cũng là lính chế độ cũ, từng trực tiếp tham gia trận đánh tại căn cứ Cồn Tiên ngày 8-5-1967. Theo thông tin ông Cổn cung cấp, trong trận đánh đó, hướng Đông là hướng mà bộ đội Việt Nam tiến lên đông nhất, hy sinh nhiều nhất. Sau khi trận đánh kết thúc, ông Cổn đang ở hướng này, cách đài quan sát, tức vị trí có lô cốt hiện nay khoảng 200m, ngay gần chiếc xe tăng M48 bị bắn cháy, nhìn về phía Đông, lệch Bắc khoảng 50-60m thấy quân Mỹ dùng máy ủi đào đường hào dài chạy theo hướng Bắc-Nam, gần sát hàng rào thép gai và ủi lấp thi thể bộ đội Việt Nam xuống đó. Ngoài ra, ông Cổn còn cho biết, bên hướng Tây cũng có nghe thông tin Mỹ đào một đoạn hào nữa để chôn bộ đội Việt Nam.

Người dân xã Cồn Tiên, tỉnh Quảng Trị chỉ cho các chuyên gia, nhà nghiên cứu về vị trí chiếc xe tăng M48 bị cháy nằm về hướng Đông Bắc, cách lô cốt khoảng 200m. Ảnh: HOA LÊ

Cách đây 22 năm, tháng 9-2004, Bộ CHQS tỉnh Quảng Trị tiếp nhận một nguồn thông tin do Hội Cựu chiến binh Mỹ tham chiến ở Việt Nam (VVA); Nhóm nghiên cứu Sáng kiến tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh; Mission: POW-MIA cung cấp về một khu mộ tập thể tại khu vực núi Cồn Tiên. Theo thông tin này, tại vị trí có tọa độ 48QYD 1103 7057 (WGS-84) xác định theo bản đồ UTM, có 173 bộ đội Việt Nam hy sinh trong trận chiến đấu ngày 8-5-1967 với lực lượng thủy quân lục chiến Mỹ được chôn tập thể. Người cung cấp thông tin là ông Ben Hall, cựu binh thủy quân lục chiến Hoa Kỳ. Ông Hall đến Cồn Tiên vào đầu giờ chiều ngày xảy ra trận đánh, sau khi bị thương và phải điều trị trong khoảng 5 tuần. Tại đây, ông được phân về Đại đội Delta thuộc vành đai phòng thủ phía Bắc căn cứ. Thời điểm đó, quân số Đại đội Delta đã giảm do một trung đội được điều đi phục kích. Theo lời kể của ông Hall, các hầm trú ẩn trong căn cứ được nối với nhau bằng hệ thống giao thông hào chạy theo hướng Đông-Tây, giúp binh sĩ có thể di chuyển dưới mặt đất. Hầm của Hall nằm gần sở chỉ huy, phía sau hầm là một trong những hố đỗ xe ủi. Trong trận giao chiến, 4 chiến sĩ Quân đội nhân dân Việt Nam cơ động vào hố này và đụng độ với lính thủy quân lục chiến Mỹ. Một lính Mỹ bị thương chạy vào hầm của Hall. Sau đó, một quả lựu đạn được ném xuống hố khiến cả 4 chiến sĩ của ta hy sinh. Ngày hôm sau, các xe vận tải M274 được dùng để thu gom các thi thể và chôn xuống chiếc hố phía sau hầm của Hall.

Lãnh đạo Quân khu 4, các cựu chiến binh, nhân chứng trao đổi tại Hội thảo xác minh, kết luận thông tin về liệt sĩ, mộ liệt sĩ tại khu vực Cồn Tiên, xã Cồn Tiên, tỉnh Quảng Trị, ngày 9-9-2026. Ảnh: XUÂN DIỆN

Ông Hall đã chờ hơn 20 năm để có người liên hệ với ông về mộ tập thể này. Ông cho biết, ký ức về những thi thể được chôn trong một cái hố luôn khiến ông bị ám ảnh. Vì vậy, ông bày tỏ sự trân trọng đối với những nỗ lực nghiên cứu, xác minh thông tin, giúp phía Việt Nam có thêm cơ sở tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ. Từ những tài liệu lưu trữ, thông tin của các gia đình quân nhân Mỹ mất tích, lời kể của cựu binh và các nguồn tư liệu liên quan, nhóm nghiên cứu tiếp tục đối chiếu, xác minh thực địa. Ngày 17-6-2026, các gia đình quân nhân Mỹ mất tích, cựu binh và đối tác đã trở lại Cồn Tiên để tìm kiếm, xác nhận vị trí khu mộ tập thể được đề cập trong những tài liệu trước đó.

Tín hiệu từ lòng đất           

Kỹ sư Lâm Hồng Tiên, thành viên nhóm nghiên cứu độc lập chuyên tìm kiếm, giải mã thông tin và xác định vị trí chôn cất hài cốt liệt sĩ bằng tài liệu giải mật của Mỹ cho biết, trận đánh tiến công về phía Bắc căn cứ. Theo các nguồn tin, báo cáo của Mỹ, số bộ đội Việt Nam thương vong sau trận Cồn Tiên vào sáng 8-5-1967 được đưa về một bệnh xá ở phía Đông Bắc căn cứ. Kết thúc trận đánh, bộ đội Việt Nam có 197 người hy sinh. Một báo cáo của quân đội Mỹ có thông tin đã dùng máy ủi để chôn 226 thi thể bộ đội Việt Nam ở Cồn Tiên. Sau này, chiếc máy ủi bị hỏng ở khu vực căn cứ này. Trong ngày 10-5-1967, quân đội Mỹ phát hiện các thi thể bộ đội Việt Nam ngoài hàng rào và tiếp tục chôn lấp.

Sơ đồ phác thảo về mộ tập thể chôn cất 173 liệt sĩ (do cựu binh Mỹ từng tham chiến ở Cồn Tiên cung cấp). Ảnh: Mission: POW-MIA

Lãnh đạo Quân khu 4, các cựu chiến binh, nhà nghiên cứu đi khảo sát thông tin mộ liệt sĩ tại khu vực Cồn Tiên. Ảnh: HOÀNG HẢI

Đầu tháng 8-2026, những tín hiệu đầu tiên từ lòng đất bắt đầu mở ra một hướng tìm kiếm mới. Từ ngày 5 đến 6-8, lực lượng ra-đa của Viện Thiết kế, Tổng cục Hậu cần-Kỹ thuật khảo sát 8 vị trí, ký hiệu từ N1 đến N8 tại căn cứ Cồn Tiên, nhằm phát hiện những biến đổi bất thường dưới mặt đất. Trên màn hình thiết bị, những đường tín hiệu hiện lên giữa vô số lớp đất đá đã biến đổi qua gần 60 năm. Tại các vị trí N2, N3, N6 và N7 xuất hiện những vùng biến đổi cần tiếp tục kiểm tra. Đáng chú ý, tại N2 phát hiện 3 vùng biến đổi có chiều dài khoảng 30m, 33m và 40m, rộng 2-3m, sâu khoảng 2m. Tại vị trí N6 xuất hiện một vùng biến đổi rộng khoảng 2m, sâu khoảng 2m. Tại N7, vùng biến đổi có cấu trúc không đồng nhất, độ ẩm cao hơn khu vực xung quanh, rộng khoảng 2m, sâu khoảng 2,2m và dài khoảng 35m. Những con số trên màn hình chưa thể trả lời câu hỏi dưới lòng đất có gì, nhưng chúng giúp các chuyên gia có thêm căn cứ để tiếp tục tìm kiếm.

Vị trí ước đoán mộ tập thể của 173 liệt sĩ trong trận đánh ngày 8-5-1967 tại Cồn Tiên. Ảnh: Mission: POW-MIA

Cựu chiến binh kể lại những ký ức trong trận Cồn Tiên ngày 8-5-1967. Ảnh: XUÂN DIỆN

Lòng đất Cồn Tiên đã trải qua nhiều biến động. Hố bom, chiến hào, hoạt động đào đắp trong chiến tranh, quá trình canh tác và những biến đổi địa chất tự nhiên qua nhiều thập kỷ đều có thể tạo nên những tín hiệu bất thường. Ra-đa vì thế chỉ có thể khoanh vùng nghi vấn; câu trả lời cuối cùng vẫn phải được tìm thấy bằng kiểm chứng trực tiếp trên mặt đất. Phương án được đề xuất là tiếp tục đào kiểm tra tại các vị trí N2, N3, N6 và N7, kết hợp máy đào với lao động thủ công. Khi xuất hiện dấu hiệu nghi vấn liên quan đến hài cốt sẽ chuyển sang đào thủ công, từng lớp đất được bóc tách cẩn trọng và mở rộng theo phương pháp phù hợp.

 (còn nữa)