Hành trình nặng nghĩa tri ân - Bài 2: Tìm trong ký ức, đưa liệt sĩ trở về

Tìm trong ký ức

Trên địa bàn Quân khu 2, rất nhiều vị trí trước đây là chiến trường ác liệt. Nhiều cán bộ, chiến sĩ của các đơn vị đã nằm lại sau hàng chục năm chưa được trở về an táng tại quê nhà. Đến vùng biên giới Tuyên Quang, Lào Cai, chúng tôi chứng kiến sự vất vả, gian nan của cán bộ, nhân viên, chiến sĩ các đội tìm kiếm, quy tập HCLS. Thời gian và tuổi tác đã xóa nhòa ký ức của nhiều nhân chứng. Một số đơn vị do giải thể, sáp nhập dẫn đến hồ sơ thất lạc hoặc phân tán; địa hình chiến trường cũng đổi thay bởi thiên tai, quá trình phát triển kinh tế-xã hội. Các địa bàn trọng điểm như Tuyên Quang, Lào Cai khó khăn càng lớn hơn gấp bội, vì đây đều là những tỉnh biên giới có địa hình núi cao hiểm trở. Khu vực lõi trước đây là nơi từng hứng chịu mật độ pháo kích dày đặc khiến hầu hết HCLS không còn nguyên vẹn.

Bởi vậy, tìm kiếm HCLS không chỉ là đào từng mét đất đá mà còn là quá trình đối chiếu hồ sơ, xác minh thông tin, kiên trì lần theo từng dấu vết, nguồn tin thu thập được. Và một điều đáng trân trọng khi triển khai "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính HCLS" (Chiến dịch 500 ngày đêm) là sự vào cuộc của nhiều lực lượng, trong đó có các CCB. Họ chính là những “tấm bản đồ sống” đặc biệt. Ký ức của CCB về những năm tháng có mặt ở chiến trường, thông tin về đặc điểm địa hình, vị trí từng chôn cất đồng đội... là chất liệu quý giá giúp các đội quy tập thu hẹp phạm vi, tiết kiệm thời gian và công sức tìm kiếm. 

Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, Bộ CHQS tỉnh Lào Cai cùng cựu chiến binh xác định vị trí chôn cất liệt sĩ tại khu vực pháo đài K30 (phường Lào Cai, tỉnh Lào Cai). Ảnh: VŨ DUY

Trao đổi với chúng tôi, Thượng tá Phạm Khắc Trường, Chính trị viên Đội tìm kiếm, quy tập HCLS, Bộ CHQS tỉnh Lào Cai cho biết: “Nhiều CCB dù tuổi cao, sức yếu vẫn sẵn sàng nhiều lần trở lại chiến trường xưa, cung cấp thông tin, chỉ dẫn giúp đội tìm kiếm. Dù đối mặt với nhiều khó khăn, hiểm nguy, cán bộ, chiến sĩ trong đội chưa bao giờ cho phép mình nản lòng hay chùn bước. Với họ, mỗi cuộc tìm kiếm không chỉ là nhiệm vụ mà còn là trách nhiệm, lòng tri ân đối với những người đã ngã xuống”.

Đến khu vực pháo đài K30 thuộc địa bàn phường Lào Cai, tỉnh Lào Cai, chúng tôi thấy cán bộ, nhân viên Đội tìm kiếm, quy tập HCLS cùng với CCB Bùi Văn Chư đang khảo sát thực địa. Ông Chư sinh năm 1952, quê ở Hải Phòng, nguyên là Phó đồn trưởng Đồn 251 (Bộ đội Biên phòng tỉnh Lào Cai). Sau khi xuất ngũ, ông ở lại gắn bó với mảnh đất này, hiện ở tổ 37 phường Lào Cai, tỉnh Lào Cai. Khi địa phương thông báo cung cấp thông tin về liệt sĩ, nơi an táng liệt sĩ, ông Chư đã chủ động liên hệ kết nối với Đội tìm kiếm, quy tập HCLS.

Nhận được nguồn tin quý giá, chỉ huy đội đã nhanh chóng xác minh thông tin, phối hợp với nhân chứng triển khai công tác tìm kiếm. Là người trực tiếp chỉ huy lực lượng tại hiện trường, Thượng tá Phùng Đức Anh, Đội trưởng Đội tìm kiếm, quy tập HCLS kể lại: “Khu vực xác định có HCLS nằm trên diện tích đất của người dân địa phương quản lý nên các thủ tục triển khai cũng phức tạp hơn. Nhiều ngày liền chúng tôi không nghỉ, trực tiếp khảo sát địa bàn. Sau khi hoàn thành công tác chuẩn bị, đơn vị tổ chức lực lượng tiến hành tìm kiếm thì mưa rừng lại kéo đến. Thời gian này, mưa rừng triền miên và khó dự đoán, nguy cơ sạt lở cao nhưng cán bộ, nhân viên trong đội không nề hà. Thực tế, máy móc chỉ hỗ trợ một phần nhỏ, chủ yếu công sức bộ đội tiến hành tìm kiếm thủ công. Toàn đội quyết hoàn thành nhiệm vụ với kết quả cao nhất có thể”.

Nhớ lại ký ức, CCB Bùi Văn Chư cho biết, trước đây đã cùng đồng đội an táng các liệt sĩ dưới chân đồi pháo đài K30 gần gốc cây long não. Theo lối mòn tìm về dấu xưa, đội tìm kiếm đã định vị được khu vực ông Chư chỉ dẫn. Gốc cây long não già đã mục, bên cạnh có cây khác mọc lên, thân cao to, tỏa bóng mát. Qua quan sát địa hình và khoanh vùng vị trí chôn cất liệt sĩ, đội đã triển khai việc tìm kiếm. Từng nhát cuốc, xẻng lật từng lớp đất với hy vọng sớm tìm thấy HCLS. Sau bao vất vả, mong chờ, cuối cùng, bàn tay bộ đội cũng chạm vào lớp đất ấp ủ những HCLS nằm nơi chân đồi suốt mấy chục năm qua. Cả đội xúc động nghẹn ngào, cẩn thận cất bốc 7 bộ HCLS. Những lời gọi đồng đội vang vọng cả khoảng đồi. Làn khói hương vấn vít. Tất cả cùng nhau nâng đỡ những người con đã ngã xuống cho Tổ quốc thân yêu. Các liệt sĩ sẽ được đưa về yên nghỉ trong nghĩa trang liệt sĩ.

Phá đá tìm hài cốt liệt sĩ

Ở vùng biên giới Thanh Thủy, tỉnh Tuyên Quang, ngày mới của cán bộ, nhân viên Đội tìm kiếm, quy tập HCLS, Bộ CHQS tỉnh Tuyên Quang thường bắt đầu sớm. Khi nắng mới lên vén sương mờ trên các đỉnh núi, bộ đội rời nơi đóng quân ở thôn Nậm Ngặt lên đường làm nhiệm vụ. Tranh thủ thời tiết còn mát, bộ đội hành quân vượt qua những mỏm đồi cao sừng sững, hướng tới các khu vực được xác định có thông tin về HCLS. 

Cán bộ, nhân viên Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, Bộ CHQS tỉnh Tuyên Quang phá đá tìm kiếm hài cốt liệt sĩ tại điểm cao 685 (xã Thanh Thủy, tỉnh Tuyên Quang). Ảnh: TRỌNG HẢI

Sau khi thắp hương tưởng niệm các liệt sĩ được quy tập tại nhà quàn, Thượng tá Nguyễn Hữu Tiệp, Phó đội trưởng Đội tìm kiếm, quy tập HCLS hạ lệnh cho tổ công tác hành quân lên điểm cao 685. Theo hướng tay của anh, chúng tôi có thể nhìn rõ lá cờ Tổ quốc tung bay trên đỉnh núi là vị trí bộ đội tìm kiếm HCLS. Nhưng để đến được địa điểm đã đánh dấu, vừa đi xe vừa đi bộ phải mất nửa ngày đường. Những mét đường đầu tiên tương đối dễ đi, càng lên cao, độ dốc càng lớn. Đường mòn nhanh chóng nhường chỗ cho những phiến đá tai mèo sắc nhọn. Có đoạn phải bám vào rễ cây, có đoạn phải vịn dây thừng được đơn vị căng cố định để vượt qua những vách đá dựng đứng, một bên là vực sâu thăm thẳm.

Phía trước, các cán bộ, chiến sĩ Đội tìm kiếm, quy tập HCLS vẫn kiên trì hành tiến. Trên vai họ là cuốc, xẻng, xà beng, máy khoan đá cùng nhiều dụng cụ chuyên dùng nặng hàng chục ki-lô-gam. Trung tá QNCN Nguyễn Bá Quân, nhân viên Đội tìm kiếm, quy tập HCLS nói trong nhịp thở dồn: “Có lúc mệt lắm chứ. Nhưng nghĩ đến các bác còn nằm đâu đó dưới thung sâu, khe đá thì tự nhiên thấy mình phải cố gắng hơn nữa”.

Đến khu vực đánh dấu, sau nghi thức tưởng niệm, Thượng tá Nguyễn Hữu Tiệp phân công nhiệm vụ cho từng tổ. Ở vị trí chỉ huy, Thượng tá Nguyễn Hữu Tiệp chỉ dẫn cẩn thận vị trí tìm kiếm cho bộ đội. Khi thì anh cúi xuống quan sát vị trí mũi khoan, lúc trực tiếp cầm xà beng, xà cầy cùng bộ đội bẩy đá, khi lại nhắc từng người kiểm tra dây an toàn trước lúc tiếp cận mép vực. Giữa tiếng máy khoan và tiếng búa tạ chan chát, những câu lệnh ngắn gọn của người chỉ huy trở thành sợi dây giữ nhịp cho cả tổ công tác.

Trong quãng nghỉ hiếm hoi dưới tán cây ven cửa hang Sập-nơi các CCB Mặt trận Vị Xuyên cho biết từng có khoảng 30 cán bộ, chiến sĩ nằm lại, Thượng tá Nguyễn Hữu Tiệp kể cho chúng tôi nghe về những chuyến đi xuyên rừng, vượt núi tìm kiếm, quy tập HCLS. “Mỗi lần nhận được thông tin từ CCB hoặc nhân dân về nơi nghi có HCLS là chúng tôi lên đường xác minh ngay. Gặp vách đá dựng đứng thì đóng thang cố định. Gặp sườn núi trơn trượt thì mắc dây. Có nơi phải phát rừng nhiều ngày mới tiếp cận được. Có vị trí phải khoan đá cả tuần mới mở được lối vào”, anh Tiệp cho biết. Nhìn về phía những vách núi trước mặt, anh chia sẻ: “Khó khăn thì nhiều lắm, nhưng mọi người đều cố gắng quyết tâm đi”.

Thực tế trên các điểm cao, có những ngày nắng gay gắt, rồi những trận mưa rừng bất chợt ào xuống. Cán bộ, chiến sĩ vẫn kiên trì dò tìm từng mét đất, cẩn trọng thu nhặt từng chiếc cúc áo, mảnh vải, phần di cốt còn lại dưới những tảng đá, gốc cây. Bởi mỗi dấu tích nhỏ đều có thể trở thành manh mối để tìm thấy những người còn nằm lại.

Vượt qua bao gian khó, những ngày qua, bộ đội đã tìm thấy HCLS trong các khe núi, hốc đá. Tại một hốc đá cheo leo giữa lưng chừng núi, Trung tá QNCN Nguyễn Đình Bằng, nhân viên Đội tìm kiếm, quy tập HCLS vẫn nhớ như in lần cùng đồng đội tiếp cận vị trí xác định có HCLS. Anh chia sẻ: “Hôm đó, anh em phải bện dây thừng rồi thay nhau đu xuống. Một người bám chặt vào vách đá, người khác dò từng hốc nhỏ. Đúng như nguồn tin của các CCB, chúng tôi phát hiện 2 bộ HCLS còn khá nguyên vẹn. Nhìn thấy những phần hài cốt đầu tiên, ai cũng nghẹn lại. Những vất vả của bao ngày leo núi, phá đá, mở đường bỗng chốc tan biến hết”.

Chứng kiến công việc của cán bộ, chiến sĩ Đội tìm kiếm, quy tập HCLS nhiều ngày trên các điểm cao ở xã Thanh Thủy, chúng tôi nhận ra: Điều níu giữ các anh không phải mệnh lệnh hành chính hay những con số thống kê mà chính là tình đồng đội được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Từ những ký ức của các CCB, thế hệ hôm nay tiếp tục mở đường giữa núi rừng, tìm lại những người đã nằm xuống. Đó là trách nhiệm, nghĩa cử tri ân đối với thế hệ cha anh đã hy sinh cho Tổ quốc.

(còn nữa)