Hành trình nặng nghĩa tri ân - Bài 1: Những người trở về, người còn nằm lại

Đã qua một thời khói lửa bom đạn, cây đã lên xanh, núi rừng yên ả, thanh bình. Thế nhưng, dưới những khe đá, thung sâu nơi biên cương phía Bắc của Tổ quốc, vẫn còn nhiều liệt sĩ nằm lại nơi đây. Đi tìm HCLS đã trở thành ước nguyện từ tâm, là mệnh lệnh không lời của những người hôm nay tri ân sự cống hiến, hy sinh của thế hệ đi trước.

Nặng lòng với đồng đội

Đường về xã Thanh Thủy (Tuyên Quang) rực lên màu nắng. Những ngọn núi trập trùng phủ bóng cây xanh. Chúng tôi không thể hình dung hết được nơi đây đã từng được ví là “lò vôi thế kỷ”. Bom đạn oanh tạc, đá xám hóa vôi, cây rừng trơ rụi. Ký ức đau thương đó chỉ còn nằm lại trong tâm trí của những cựu chiến binh (CCB). Họ là chứng nhân của những ngày tháng đau thương, đem thân mình để bảo vệ từng tấc đất biên cương của Tổ quốc. Chúng tôi vào thắp nén hương thơm trong Nhà bia tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ xã Thanh Thủy. Khói hương ngan ngát, không gian như lắng xuống trong dòng cảm xúc tri ân. Đôi câu đối ánh sắc vàng hiển hiện: “Trăng nước Lô giang in bóng anh hùng cùng đất nước/ Mây trời Thanh Thủy rạng hồn liệt sĩ nắng càng trong”. Càng đọc càng thấy thấm thía! Những người con của Tổ quốc đã hóa thân làm nên dáng hình đất nước. Trong mỗi tấc đất, ngọn núi, dòng sông vẫn còn đó hình hài các anh hùng liệt sĩ.

Các cựu chiến binh dâng hương tưởng niệm tại nhà quàn của Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, Bộ CHQS tỉnh Tuyên Quang. Ảnh: VŨ DUY

Vượt quãng đường hơn 600km từ Thanh Hóa trở lại mảnh đất linh thiêng Thanh Thủy, CCB Đầu Minh Thịnh cứ thấp thỏm, bồn chồn. Ông đi như nghe tiếng đồng đội gọi. Ông bảo: “Ở nhà mà lòng cứ nóng như lửa đốt, thế là lại lên đường”. Đôi chân người CCB đã in dấu trên từng vạt rừng, mỏm đá, thung sâu với một tâm nguyện: Tìm thấy đồng đội.

Đường lên ngược dốc, gió thổi ào ào qua tai. Một bên núi dựng, một bên vực sâu. Chiếc xe máy phành phạch rồ ga nhả khói bò dần lên đến vị trí đóng quân của Đội tìm kiếm, quy tập HCLS (Bộ CHQS tỉnh Tuyên Quang). Gặp lại ông Thịnh, cán bộ, nhân viên trong đội coi ông như người thân của đơn vị. Bởi nhiều năm qua, ông đã đồng hành cung cấp thông tin để đội tìm kiếm HCLS.

Nhắc đến khu vực hang Sập ở sườn Đông điểm cao 685, ký ức năm xưa cứ thế dội về khiến ông Thịnh lặng đi hồi lâu. Đó là vào dịp giáp Tết năm 1985, khi ấy, Đầu Minh Thịnh là Trung đội trưởng Trung đội thông tin của Tiểu đoàn bộ, Tiểu đoàn 4, Trung đoàn 153, Sư đoàn 356. Đơn vị được giao giữ chốt trên điểm cao 685. Thế nhưng sau những loạt đạn pháo, đất trời mù mịt, đất đá lộn nhào. Hang Sập là nơi trú quân của bộ đội bị đá chèn lấp cửa hang. Sau đợt công phá, đồng chí Thịnh mới vận động lên vị trí hang thì nghe thấy tiếng gọi: “Quê ơi... cứu tôi với...”. Lần theo tiếng kêu yếu ớt, đứt quãng, anh tìm thấy đồng chí Hồng (quê ở Nông Cống, Thanh Hóa) là Phó đại đội trưởng Đại đội 4, Tiểu đoàn 4, Trung đoàn 153 bị mắc kẹt trong hang, chỉ còn hở mỗi đầu ra ngoài.

CCB Đầu Minh Thịnh kể: “Khi đó tôi phải tháo lưỡi lê súng AK dùng làm nêm đục đá rồi mới kéo anh Hồng ra được. Do chân mắc vào sâu nên khi kéo ra, toàn thân anh Hồng bị xây xát. Tôi có hỏi trong hang còn nhiều người không? Anh Hồng bảo còn đông anh em không thoát ra ngoài được do cửa hang nhỏ hẹp đã bị bịt kín. Trong điều kiện đạn pháo vẫn tiếp tục bắn phá ác liệt, công tác cứu hộ không thể tiến hành. Vì thế, các đồng đội còn nằm mãi giữa hang sâu lạnh lẽo”.

Mấy chục năm đã qua, nhưng nỗi day dứt về những đồng đội còn nằm lại vẫn đeo đẳng ông Thịnh. Ông chia sẻ: “Mình trở về sum họp với gia đình mà đồng đội còn nằm lại nơi rừng xanh núi thẳm. Cứ nghĩ thế lại thấy day dứt trong tâm”.

Năm 2013, ông Thịnh liên hệ với Ban liên lạc CCB Mặt trận Vị Xuyên tỉnh Ninh Bình, cung cấp thông tin về các liệt sĩ trong hang Sập, nhưng việc tìm kiếm khi đó chưa có kết quả. Từ năm 2024 đến 2025, ông nhiều lần trở lại chiến trường xưa. Dấu tích trận địa đã bị thời gian xóa nhòa, địa hình đổi khác, nhưng từ ký ức và những dấu vết còn lại, ông từng bước xác định được vị trí hang Sập, cung cấp thông tin cho Đội tìm kiếm, quy tập HCLS tiếp tục tìm kiếm những đồng đội còn nằm lại.

Còn đó những trăn trở

Từ Tuyên Quang, chúng tôi theo đường núi vòng sang Lào Cai. Khi đến xã Bát Xát, trời đã tối. Theo chỉ dẫn liên hệ trước của Đội tìm kiếm, quy tập HCLS (Bộ CHQS tỉnh Lào Cai), chúng tôi tìm đến nhà CCB Hoàng Xuân Dục ở thôn An Thành, xã Bát Xát. Biết chúng tôi đến, ông Dục đã đứng chờ từ ngoài cổng. Giọng nói xứ Nghệ mộc mạc, ấm áp gợi lại những ký ức một thời đã xa. Ông Dục quê ở Nghệ An. Tháng 7-1978, Trung đoàn 192, nơi ông công tác được điều động từ Bình Trị Thiên lên tăng cường bảo vệ biên giới phía Bắc, thuộc tỉnh Hoàng Liên Sơn (nay là Lào Cai).  

Các cựu chiến binh tại Đền thờ các anh hùng liệt sĩ Mặt trận Vị Xuyên ở điểm cao 468 (xã Thanh Thủy, tỉnh Tuyên Quang). Ảnh: TRỌNG HẢI

Trên cương vị Trung đội trưởng Trung đội 1, Đại đội 6, Tiểu đoàn 2, Trung đoàn 192, Sư đoàn 355, ông Dục cùng đồng đội bám trụ trên các điểm cao, chiến đấu trong điều kiện vô cùng khốc liệt. Nhắc đến những ngày ấy, giọng ông Dục chùng xuống: “Có hôm, buổi sớm ăn chung bữa cơm, chia nhau điếu thuốc mà tối đến người còn, người mất”. Trong ký ức của ông, dưới chân điểm cao 350B, thôn Đồng Quang, xã Bát Xát từng có một nghĩa trang dã chiến của đơn vị. Nơi ấy, nhiều liệt sĩ đã được đồng đội chôn cất giữa những ngày chiến sự ác liệt. Sau chiến tranh, địa hình đổi thay. Mưa lũ xói mòn sườn núi. Cây rừng phủ kín lối đi. Những nấm mộ đơn sơ dần biến mất theo năm tháng. Nhiều HCLS vẫn chưa thể tìm thấy. Đó là nỗi trăn trở mà ông Dục mang theo suốt mấy chục năm.

Khi tỉnh Lào Cai triển khai Chiến dịch 500 ngày đêm, Đội tìm kiếm, quy tập HCLS lâm thời được thành lập. Lễ công bố quyết định diễn ra ngay tại xã Bát Xát. CCB Hoàng Xuân Dục đến dự và nhiệt tình cung cấp thông tin về những liệt sĩ được chôn cất ở chân điểm cao 350B.

Đối với lực lượng làm nhiệm vụ tìm kiếm, quy tập HCLS, những ký ức về nơi chôn cất HCLS vô cùng quý giá. Nhờ sự chỉ dẫn của CCB Hoàng Xuân Dục cùng quyết tâm của các lực lượng, 9 HCLS đã được tìm thấy ở nơi đây. Các hài cốt đã được cấp ủy, chính quyền an táng ở Nghĩa trang Liệt sĩ tại Bản Qua, xã Bát Xát. Tìm thấy HCLS nhưng còn điều trăn trở là chưa xác định được danh tính liệt sĩ. Ông Dục tâm sự: “Tìm thấy đồng đội, tôi vơi đi phần nào trăn trở bấy lâu. Thế nhưng các liệt sĩ lại chưa xác định được danh tính. Hành trình trở về với quê hương, gia đình vẫn còn lắm gian nan. Qua mỗi kỷ vật trong mộ phần, qua tiến bộ của khoa học, công nghệ giám định ADN, mong sao sớm xác định được danh tính để hành trình trở về thực sự trọn vẹn”.

Đó cũng là mong mỏi của những người đang ngày đêm làm công tác tìm kiếm, quy tập HCLS. Nhiều tháng qua, cán bộ, chiến sĩ Đội tìm kiếm, quy tập HCLS (Bộ CHQS tỉnh Lào Cai) đã có mặt ở nhiều địa bàn từng là chiến trường ác liệt như A Mú Sung, Y Tý, Mường Khương, Pha Long, Si Ma Cai... Nhiều ngày họ đi bộ hàng chục ki-lô-mét xuyên rừng tìm kiếm nhưng không có kết quả. Có ngày, nhân viên trong đội chỉ đi để kiểm chứng một nguồn tin. Mỗi nguồn tin, dù rất nhỏ, đều có thể mở ra cơ hội tìm thấy liệt sĩ còn nằm lại.

Để công tác tìm kiếm đạt hiệu quả, Ban chỉ đạo 515 tỉnh Lào Cai đã huy động sự tham gia của cả hệ thống chính trị. Tất cả 99 xã, phường trên địa bàn tỉnh đều thành lập tổ tiếp nhận thông tin về liệt sĩ và HCLS; trong đó, chỉ huy trưởng ban CHQS cấp xã làm tổ trưởng. Các hội CCB, tổ chức đoàn thể được vận động rà soát, thu thập thông tin từ nhân chứng, người dân địa phương và những người từng trực tiếp chiến đấu. Mỗi thông tin sau khi tiếp nhận đều được đối chiếu, xác minh, phân tích trước khi tổ chức khảo sát thực địa.

Đại tá Hoàng Văn Toàn, Phó chính ủy Bộ CHQS tỉnh Lào Cai cho biết: “Khó khăn lớn nhất hiện nay là qua nhiều năm, địa hình, địa vật thay đổi rất lớn, nhiều dấu tích chiến trường không còn. Phần lớn việc tìm kiếm vẫn được thực hiện thủ công, vì vậy, thông tin từ nhân chứng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Có người từng trực tiếp chôn cất liệt sĩ, có người phát hiện hài cốt hoặc di vật trong quá trình lao động, sản xuất. Mỗi nguồn tin đều được chúng tôi trân trọng, kiểm chứng kỹ lưỡng để phục vụ công tác tìm kiếm”.

Chiến tranh đã lùi xa, những cánh rừng biên giới hôm nay đã xanh trở lại, nhưng vẫn còn những liệt sĩ đang nằm dưới tầng đất đá, trong hang sâu hay bên sườn núi heo hút. Bởi vậy, hành trình tìm kiếm HCLS vẫn còn tiếp tục...

(còn nữa)