Tại những địa phương có tốc độ đô thị hóa nhanh, tình trạng vi phạm TTXD trên đất nông nghiệp đang diễn ra khá phức tạp. Người dân sau khi hoàn tất việc xây dựng nhà ở, nhà xưởng đã tiến hành rao bán bất hợp pháp dẫn đến tranh chấp, khiếu kiện và kéo theo nhiều hệ lụy khác… Tình trạng vi phạm TTXD trên đất nông nghiệp không chỉ diễn ra tại các đô thị lớn, mà còn diễn ra tại khu vực nông thôn ở hầu hết các tỉnh. Đáng chú ý, ngoài vi phạm của người dân, vẫn còn những cán bộ có dấu hiệu móc nối, tiếp tay cho vi phạm. 

Ghi nhận thực tế tại huyện Thanh Trì (Hà Nội)-địa phương đang trong quá trình phát triển lên quận, chúng tôi nhận thấy, tình trạng vi phạm TTXD trên đất nông nghiệp tại đây diễn ra khá nóng. Với suy nghĩ sau này lên quận sẽ khó khăn hơn, người dân tìm mọi cách để xây dựng nhà ở, nhà xưởng trên đất nông nghiệp. Năm 2019, huyện đã phát hiện và xử lý 35 trường hợp vi phạm. Các trường hợp này được huyện thiết lập hồ sơ, ban hành quyết định và tổ chức cưỡng chế. Xác định việc quản lý đất nông nghiệp là nhiệm vụ cấp thiết, ông Nguyễn Danh Huy, Trưởng phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Thanh Trì cho biết, đối với hơn 1.000 trường hợp vi phạm trước ngày 1-1-2014, người dân đã ở ổn định, huyện chỉ đạo UBND các xã, thị trấn đối chiếu, xác định với thông tin quy hoạch. Những trường hợp phù hợp quy hoạch đất ở, huyện đề xuất, kiến nghị thành phố cho các hộ được đăng ký kê khai lần đầu và kê khai cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất theo quy định... Huyện đã lập hồ sơ theo dõi các quỹ đất công, yêu cầu các xã ký cam kết không để người dân lấn chiếm.

Về vấn đề này, ông Nguyễn Tiến Cường, Chủ tịch UBND huyện Thanh Trì cho biết thêm, để hạn chế vi phạm và tiêu cực, huyện thường xuyên tiến hành sắp xếp, thay đổi vị trí cán bộ nhằm nâng cao hiệu quả công tác quản lý trật tự xây dựng; đồng thời giao các phòng, ban rà soát thời điểm xảy ra vi phạm để xử lý theo đúng quy định của pháp luật, quy trách nhiệm tới lãnh đạo các địa phương và tổ thanh tra xây dựng nếu để xảy ra sai phạm. Lực lượng chức năng thường xuyên tuần tra tại các điểm giáp ranh với các huyện lân cận vào tất cả các ngày trong tuần, nếu có vi phạm sẽ phối hợp để xử lý triệt để.

Theo ông Bùi Duy Cường, Phó giám đốc Sở Tài nguyên và Môi trường TP Hà Nội, sở đang đôn đốc các quận, huyện, thị xã báo cáo tổng hợp kết quả xử lý vi phạm để có căn cứ báo cáo UBND thành phố. UBND thành phố yêu cầu các quận, huyện, thị xã phân loại và xác định hành vi vi phạm, thời điểm xảy ra và trách nhiệm của các tập thể, cá nhân liên quan để có hình thức xử lý theo Chỉ thị số 04/CT-UBND ngày 14-1-2014 của UBND TP Hà Nội. Những trường hợp vi phạm sau ngày 1-7-2014, kiên quyết xử lý, không hợp thức sai phạm. Trên cơ sở đó, các địa phương tăng cường tổ chức thực hiện thanh tra, kiểm tra và xử lý những trường hợp vi phạm đất đai, nếu để xảy ra vi phạm mới, chủ tịch UBND cấp xã và cấp huyện phải chịu trách nhiệm trước pháp luật.

Tại TP Hồ Chí Minh, vừa qua, Sở Xây dựng thành phố đã hoàn chỉnh “Sổ tay hướng dẫn xây dựng nhà ở riêng lẻ trên địa bàn thành phố”. Trên cơ sở những hướng dẫn này, UBND các quận, huyện biên soạn tài liệu “Hỏi-đáp về xây dựng nhà ở, nhà xưởng” phát đến tận các hộ dân, nhằm nâng cao công tác tuyên truyền để người dân nắm rõ về pháp luật xây dựng, ngăn chặn các vi phạm về TTXD nói chung và vi phạm về TTXD trên đất nông nghiệp nói riêng. Theo Sở Xây dựng TP Hồ Chí Minh, hành vi xây dựng công trình trên đất không được phép xây dựng ngoài việc bị xử phạt theo quy định của pháp luật, chủ công trình còn bị áp dụng các biện pháp khắc phục hậu quả như buộc khôi phục lại tình trạng của đất trước khi vi phạm và buộc nộp lại số thu lợi bất hợp pháp có được do thực hiện hành vi vi phạm.

Trao đổi với chúng tôi, ông Đặng Hùng Võ, nguyên Thứ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường cho biết: "Trên thực tế, nhiều hộ gia đình có nhu cầu tách hộ nhưng không thể đủ điều kiện để mua đất giãn dân đã dẫn đến tình cảnh “làm liều” xây dựng trên đất nông nghiệp. Cùng với đó, tình trạng một số cán bộ bao che, tiếp tay cho sai phạm để thu lợi bất chính. Bên cạnh đó, khi xử lý cùng một vi phạm thì hiện còn có sự chồng chéo giữa Nghị định số 102/2014/NĐ-CP và Nghị định số 139/2017/NĐ-CP về thời gian xử lý cưỡng chế vi phạm. Để giải quyết triệt để vấn đề này, chúng ta cần phải xây dựng một cơ chế chính sách tạo điều kiện cho người dân có thể mua được đất giãn dân, tái định cư với mức giá phù hợp. Đồng thời sửa đổi để có sự dung hòa giữa Nghị định số 102/2014/NĐ-CP và Nghị định số 139/2017/NĐ-CP. Dựa trên các quy định pháp luật, cơ quan cấp trên thường xuyên tổ chức thanh tra, kiểm tra, xử lý nghiêm sai phạm nếu có".

Có thể thấy, tùy vào đặc điểm tình hình, mỗi địa phương cũng đã đưa ra những cách làm riêng để hạn chế vi phạm về TTXD trên đất nông nghiệp, nhưng trước hết, chính quyền địa phương các cấp cần nâng cao hơn nữa vai trò trong quản lý, kiểm tra, giám sát. Trong đó, phải xác định công tác quản lý đất nông nghiệp là nhiệm vụ thường xuyên, quan trọng, để từ đó tập trung chỉ đạo, có biện pháp phù hợp với đặc điểm từng địa phương nhằm xử lý dứt điểm các vi phạm, quy trách nhiệm tới từng cá nhân, tập thể nếu để xảy ra sai phạm. 

VĂN THI