Bước vào không gian Tiền đường khu Thái Học, điều gây ấn tượng đầu tiên không phải là số lượng tác phẩm mà là sự gặp gỡ của những lớp thời gian. Dưới hệ mái gỗ cổ kính của di tích hàng trăm năm tuổi, những bức ký họa của các họa sĩ phương Tây đầu thế kỷ XX được đặt cạnh tranh của danh họa Bùi Xuân Phái và các sáng tác đương đại trên lụa, sơn mài, sơn khắc, nhiếp ảnh hay nghệ thuật sắp đặt. Những vách trưng bày màu trung tính được bố trí tiết chế, vừa tôn lên vẻ đẹp của từng tác phẩm, vừa giữ được sự hài hòa với kiến trúc truyền thống của Văn Miếu - Quốc Tử Giám.

Không chỉ là trường quốc học đầu tiên của Việt Nam, Văn Miếu - Quốc Tử Giám từ lâu đã trở thành biểu tượng của truyền thống hiếu học, tinh thần tôn sư trọng đạo và khát vọng bồi dưỡng hiền tài của dân tộc. Gần một thiên niên kỷ tồn tại, những mái ngói rêu phong, Khuê Văn Các, bia Tiến sĩ hay khu Thái Học không chỉ lưu giữ dấu ấn lịch sử mà còn trở thành nguồn cảm hứng sáng tạo bền bỉ của nhiều thế hệ nghệ sĩ trong và ngoài nước.

Ông Nguyễn Văn Tú, Phó giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám phát biểu khai mạc triển lãm. 

Tinh thần ấy được thể hiện xuyên suốt tại triển lãm. Hơn 60 tác phẩm của 36 tác giả không được sắp xếp theo trình tự thời gian mà được đặt trong cùng một không gian đối thoại. Những góc nhìn hiện thực, lãng mạn hay đương đại cùng song hành, để người xem nhận ra rằng, dù ngôn ngữ tạo hình có thay đổi thì giá trị của di sản vẫn luôn được tiếp nối.

Một trong những điểm nhấn của triển lãm là bộ ba tác phẩm của họa sĩ Trịnh Hữu Ngọc, sáng tác năm 1975. Trong Nắng chiều bia Tiến sĩ, ánh nắng cuối ngày phủ lên những tấm bia đá cổ, gợi không gian tĩnh lặng và trang nghiêm. Cổng vào khu bia Tiến sĩ mở ra góc nhìn quen thuộc nhưng giàu chiều sâu, còn Nắng thu sân Đại Bái tái hiện khoảng sân ngập nắng cùng mái ngói rêu phong bằng gam màu trong trẻo, làm nổi bật vẻ đẹp bình dị của Văn Miếu - Quốc Tử Giám.

Trong khi đó, Minh họa thực vật và côn trùng của họa sĩ An Nguyễn lại mang đến một cách tiếp cận khác. Thay vì khai thác những biểu tượng quen thuộc của di tích, tác giả hướng sự quan sát vào hệ thực vật và côn trùng trong khuôn viên Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Những nét vẽ màu nước cùng các ghi chú khoa học gợi mở rằng, giá trị của di sản không chỉ nằm ở kiến trúc hay lịch sử mà còn hiện diện trong không gian sinh thái được gìn giữ suốt nhiều thế kỷ.

PGS, TS Đỗ Văn Trụ, Chủ tịch Hội Di sản Văn hóa Việt Nam, tham quan các tác phẩm tại triển lãm. 

Theo giám tuyển Nguyễn Thế Sơn, ý tưởng thực hiện triển lãm xuất phát từ quá trình nghiên cứu về sự hiện diện của Quốc Tử Giám trong mỹ thuật suốt hơn một thế kỷ qua. “Chúng tôi mong muốn công chúng nhìn thấy Quốc Tử Giám như một 'di sản sống'. Mỗi thế hệ nghệ sĩ đều có cách kể riêng về cùng một không gian văn hóa và chính sự tiếp nối ấy tạo nên sức sống của di sản”, giám tuyển Nguyễn Thế Sơn chia sẻ.

Ông Nguyễn Thế Sơn cho biết thêm, từ những họa sĩ phương Tây đầu thế kỷ XX, các họa sĩ Trường Mỹ thuật Đông Dương đến các nghệ sĩ đương đại, nhiều thế hệ đã lựa chọn Quốc Tử Giám làm nguồn cảm hứng sáng tác. Việc quy tụ các tác phẩm trong cùng một không gian không chỉ nhằm giới thiệu giá trị nghệ thuật mà còn giúp công chúng nhận ra hành trình tiếp nối của cảm hứng sáng tạo từ di sản.

Không chỉ các nghệ sĩ, triển lãm còn thu hút đông đảo công chúng, đặc biệt là người trẻ. Là sinh viên Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp, bạn Nguyễn Thế Anh (20 tuổi) chia sẻ: "Qua triển lãm em càng thấy Văn Miếu vốn luôn đẹp như vậy. Cùng một không gian nhưng qua góc nhìn của các họa sĩ gạo cội hay các nghệ sĩ trẻ lại mang đến những cảm nhận rất khác. Các thế hệ đi trước lưu giữ hồn cốt của di sản, còn các nghệ sĩ trẻ đem đến hơi thở hiện đại và gần gũi hơn với cuộc sống hôm nay".

Triển lãm thu hút các bạn trẻ đến tham quan, thưởng lãm. 

Theo ông Nguyễn Văn Tú, Phó giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám, trong những năm gần đây, đơn vị luôn tìm kiếm những phương thức mới để đưa di sản đến gần hơn với công chúng. “Bảo tồn di sản không chỉ là gìn giữ nguyên trạng kiến trúc mà còn phải làm cho những giá trị ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại. Thông qua nghệ thuật, triển lãm, giáo dục trải nghiệm hay ứng dụng công nghệ, công chúng, đặc biệt là giới trẻ, có thêm nhiều cách tiếp cận gần gũi hơn với Văn Miếu - Quốc Tử Giám”, ông nói.

Triển lãm là một trong những hoạt động mở đầu chuỗi sự kiện kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám. Hơn 60 tác phẩm được giới thiệu không chỉ tôn vinh vẻ đẹp của một di tích lịch sử đặc biệt mà còn khẳng định vai trò của nghệ thuật trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Mỗi bức tranh, bức ảnh hay tác phẩm sắp đặt đều góp phần kể tiếp câu chuyện về truyền thống hiếu học, tinh thần trọng hiền tài và khát vọng tri thức của dân tộc bằng ngôn ngữ của thời đại hôm nay.

 Du khách nước ngoài thích thú với các tác phẩm.

Triển lãm mở cửa phục vụ công chúng từ ngày 5-7 đến hết ngày 5-8-2026, tạo điều kiện để người dân và du khách có thêm cơ hội tiếp cận di sản dưới góc nhìn nghệ thuật.