Nhân dịp kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076-2026), phóng viên Báo Quân đội nhân dân có cuộc trò chuyện với Tiến sĩ (TS) Lê Xuân Kiêu, Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa khoa học Văn Miếu-Quốc Tử Giám, để nhìn lại hành trình lịch sử trường Quốc học đầu tiên của dân tộc và khát vọng bồi đắp hiền tài, xây dựng một quốc gia hưng thịnh bằng tri thức.

TS Lê Xuân Kiêu. 


Phóng viên (PV): Thưa ông, trải qua 950 năm lịch sử, đâu là giá trị cốt lõi đã giúp Văn Miếu-Quốc Tử Giám vượt lên ý nghĩa của một di tích để trở thành biểu tượng bền vững của văn hóa và trí tuệ Việt Nam?

TS Lê Xuân Kiêu: Điều làm nên giá trị đặc biệt của Văn Miếu-Quốc Tử Giám không chỉ nằm ở quần thể kiến trúc cổ kính tồn tại gần một thiên niên kỷ còn hiện hữu đến hôm nay. Ý nghĩa lớn nhất của di tích là đã kết tinh và lưu giữ những giá trị nền tảng của đạo học Việt Nam: Tinh thần hiếu học, truyền thống tôn sư trọng đạo, trọng dụng hiền tài và niềm tin vào sức mạnh của tri thức.

Từ khi Văn Miếu được xây dựng năm 1070 và Quốc Tử Giám ra đời năm 1076, cha ông ta đã khẳng định tầm nhìn vượt trước thời đại, muốn quốc gia hưng thịnh phải lấy giáo dục làm gốc, lấy nhân tài làm động lực phát triển. Tư tưởng ấy được hun đúc qua nhiều thế kỷ, trở thành một phần trong bản sắc văn hóa Việt Nam. Điều đáng quý là những giá trị được hình thành từ hàng trăm năm trước vẫn còn nguyên ý nghĩa trong công cuộc xây dựng và phát triển đất nước hôm nay. Bởi vậy, Văn Miếu-Quốc Tử Giám vừa là chứng nhân của lịch sử, đồng thời trở thành biểu tượng của trí tuệ Việt Nam, truyền thống trọng người tài và khát vọng dựng xây đất nước bằng tri thức.

PV: Trong dịp kỷ niệm 950 năm Văn Miếu-Quốc Tử Giám sẽ có những hoạt động gì đáng chú ý?

TS Lê Xuân Kiêu: Nhân dịp này, nhiều hoạt động quy mô quốc gia sẽ được tổ chức như: Hội thảo khoa học quốc gia về 950 năm Quốc Tử Giám; triển lãm chuyên đề; các chương trình nghệ thuật; hoạt động trải nghiệm di sản; các cuộc thi sáng tạo dành cho thanh, thiếu niên; cùng nhiều chương trình giao lưu, quảng bá giá trị di sản trong nước và quốc tế. Thông điệp xuyên suốt chúng tôi mong muốn lan tỏa là tiếp nối truyền thống hiếu học, tôn vinh hiền tài, khơi dậy khát vọng cống hiến và tinh thần học tập suốt đời. 

Học sinh Trường THCS Ngô Sĩ Liên (Hà Nội) tìm hiểu về bia Tiến sĩ tại Văn Miếu-Quốc Tử Giám. Ảnh: Bảo Ngân 


PV: “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia” được khắc ghi tại Văn Miếu-Quốc Tử Giám có ý nghĩa như thế nào đối với sự nghiệp xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao và phát triển đất nước hiện nay?

TS Lê Xuân Kiêu: Tư tưởng “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia” của Thân Nhân Trung được khắc trên bia Tiến sĩ tại Văn Miếu-Quốc Tử Giám mang giá trị tư tưởng sâu sắc từ thế kỷ 15 và đến nay đã trở thành chân lý được lịch sử chứng minh qua nhiều thời đại.

Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu hiện nay, đặc biệt trong tri thức và khoa học, công nghệ, nguồn nhân lực chất lượng cao chính là yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh và sức mạnh quốc gia. Bởi vậy, đầu tư cho giáo dục, phát hiện, bồi dưỡng, trọng dụng nhân tài luôn phải là chiến lược trọng tâm dài hạn của quốc gia. Hiền tài của thời đại mới phải hội tụ tri thức, đạo đức, bản lĩnh, tinh thần đổi mới sáng tạo và khát vọng phụng sự Tổ quốc. Đó chính là nguồn nguyên khí để đất nước phát triển nhanh, bền vững.

PV: Tại thời kỳ hội nhập quốc tế và chuyển đổi số, theo ông, cần làm gì để những giá trị của Văn Miếu-Quốc Tử Giám thấm sâu vào thế hệ trẻ hôm nay?

TS Lê Xuân Kiêu: Muốn di sản sống trong đời sống đương đại thì trước hết phải giúp công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, tiếp cận di sản bằng ngôn ngữ của thời đại mình. Chúng ta cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong công tác bảo tồn, nghiên cứu và phát huy giá trị di sản; xây dựng các sản phẩm số, không gian trải nghiệm tương tác, triển lãm trực tuyến và các nền tảng giáo dục mở để di sản trở nên gần gũi, sinh động hơn với công chúng.

Tuy nhiên, công nghệ chỉ là phương tiện. Điều quan trọng hơn là tạo ra những cơ hội để người trẻ được trực tiếp trải nghiệm, đối thoại và sáng tạo cùng di sản. Khi các giá trị truyền thống được kết nối với giáo dục, khoa học, nghệ thuật và đổi mới sáng tạo, di sản sẽ không còn là câu chuyện của quá khứ mà trở thành nguồn cảm hứng cho hiện tại và tương lai. Điều chúng tôi mong muốn không chỉ là để thế hệ trẻ biết về Văn Miếu-Quốc Tử Giám mà còn cảm nhận được vì sao những giá trị được hình thành từ gần 1.000 năm trước vẫn có ý nghĩa đối với hành trình lập thân, lập nghiệp và cống hiến của họ hôm nay.

PV: Dấu mốc 950 năm, ông kỳ vọng Văn Miếu-Quốc Tử Giám sẽ đảm nhận vai trò gì trong việc bồi đắp bản sắc văn hóa và khơi dậy khát vọng phát triển đất nước trong thời kỳ mới?

TS Lê Xuân Kiêu: Tôi kỳ vọng Văn Miếu-Quốc Tử Giám tiếp tục phát huy vai trò là trung tâm lan tỏa các giá trị văn hóa, giáo dục và tri thức của dân tộc; là nơi gặp gỡ giữa truyền thống và hiện đại, giữa di sản và đổi mới sáng tạo. Không chỉ là một di tích quốc gia đặc biệt, nơi đây cần trở thành không gian văn hóa sáng tạo, diễn đàn học thuật và điểm kết nối các giá trị tri thức của xã hội đương đại. Quan trọng hơn, di tích phải tiếp tục thực hiện sứ mệnh khơi dậy tinh thần hiếu học, trách nhiệm công dân, lòng tự hào dân tộc và khát vọng cống hiến trong mỗi người Việt Nam. Từ thông điệp “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia”, chúng tôi mong muốn nơi đây bên cạnh việc kể câu chuyện của lịch sử, còn góp phần truyền cảm hứng cho hành trình xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao, phát triển văn hóa và hiện thực hóa khát vọng đưa Việt Nam trở thành quốc gia phát triển, hùng cường trong thế kỷ 21.

PV: Trân trọng cảm ơn ông!