Trong gian nhà riêng, bà Đỗ Thị Trĩ cẩn thận lấy ra từng chiếc nón, chiếc áo tơi và những dụng cụ làm nghề đã gắn bó với gia đình qua nhiều năm để giới thiệu với chúng tôi. Mỗi sản phẩm đều mang một kiểu dáng, công dụng riêng. Có những chiếc nón truyền thống, cũng có những chiếc được trang trí màu sắc, họa tiết theo thị hiếu người mua hiện nay.

Bà Trĩ kể, quê bà trước đây chủ yếu sống bằng nghề làm nón lá và áo tơi. Từ khoảng 4 đến 5 tuổi, bà đã ngồi bên cạnh mẹ để quan sát, phụ giúp những công việc đơn giản. Ban đầu chỉ là tập khâu, làm những phần việc nhỏ, đến khoảng 10 tuổi, bà đã có thể tự tay hoàn thiện một chiếc nón từ đầu đến cuối.

 Bà Đỗ Thị Trĩ hằng ngày tỉ mẩn đan thủ công từng chiếc nón trong gian nhà nhỏ.

Để làm ra một chiếc nón Phú Mỹ, người thợ phải chuẩn bị kỹ lưỡng từ khâu chọn lá đến làm vành, lợp lá và khâu nón. Lá cọ sau khi mua về được xé nhỏ, tách từng phần, đem phơi khô rồi rải sương để lá nở ra. Sau đó, người thợ dùng nhiệt để là phẳng lá.

Theo bà Trĩ, việc xử lý lá đòi hỏi sự tỉ mỉ. Nếu nhiệt độ quá cao, lá dễ bị cháy; nếu không được là phẳng đúng cách, lá sẽ quăn, ảnh hưởng đến vẻ ngoài của chiếc nón. “Công đoạn nào cũng quan trọng. Xếp lá, làm vành nón đều cần phải cẩn thận”, bà nói.

Một nét đáng chú ý trong cách làm nón Phú Mỹ là việc tận dụng những nguyên liệu có nguồn gốc tự nhiên. Trong lúc giới thiệu quy trình, bà Trĩ chỉ vào những thanh nứa và lá cọ dùng để làm các bộ phận của nón. Theo bà, đây là những nguyên liệu góp phần tạo nên kết cấu chắc chắn cho sản phẩm.

Nón lá Phú Mỹ có độ bền đặc trưng với 2 lớp lá cọ đan xen lớp mo nang ở giữa. 

Mỗi chiếc nón được làm với một bộ vành riêng. Bà Trĩ cho biết, chiếc nón hiện nay thường có 16 vành, ít hơn so với 20 vành như trước. Người thợ phải căn chỉnh để các vành nhỏ dần, phân bố đều theo khuôn. Sau khi hoàn thiện phần khung, lá được xếp lên và khâu lại. Chỉ một sai lệch nhỏ trong quá trình làm vành cũng có thể khiến chiếc nón mất đi độ tròn đều.

Nếu như Làng Chuông được nhiều người biết đến với những chiếc nón có đường khâu tinh xảo, thì nón Phú Mỹ lại mang nét riêng ở dáng vẻ mộc mạc, kết cấu chắc chắn và sự tiện dụng trong sinh hoạt hằng ngày. Qua nhiều thế hệ, chiếc nón vẫn được người dân ưa dùng.

 Nón thưa, nón nhỡ, nón mau là ba loại nón chủ yếu của làng nón Phú Mỹ.

Hiện nay, nghề làm nón Phú Mỹ cũng không đứng ngoài những thay đổi của đời sống. Bà Trĩ cho biết, bây giờ một số công đoạn đã có máy móc hỗ trợ, từ xử lý lá, chẻ vành đến khâu nón. Những cải tiến này giúp người thợ tiết kiệm thời gian, nhưng cũng đặt ra yêu cầu giữ gìn những kỹ thuật thủ công vốn tạo nên đặc trưng của sản phẩm.

Thị hiếu khách hàng cũng khiến mẫu mã nón ngày càng đa dạng. Bên cạnh những chiếc nón màu trắng ngà phục vụ nhu cầu sử dụng thông thường, gia đình bà còn nhận làm nón trang trí, nón vẽ họa tiết hoặc sản phẩm theo đơn đặt hàng. Có loại phục vụ thị trường trong nước, có loại được đặt để xuất khẩu sang Trung Quốc, Hàn Quốc, Đài Loan (Trung Quốc).

“Khách cần kiểu gì thì mình phải tìm tòi, nghiên cứu để làm ra sản phẩm đó, như thế hàng mới bán được”, bà chia sẻ. Theo bà, nếu chỉ duy trì một kiểu dáng, sản phẩm sẽ khó tiêu thụ khi nhu cầu ngày càng thay đổi.

Đa dạng kiểu dáng và kiểu mẫu nón để đáp ứng thị hiếu. 

Dù vậy, nghề làm nón hiện không còn là nguồn thu nhập chính của nhiều gia đình như trước. Khoảng 20 năm về trước, khi các công ty, nhà máy chưa phát triển, người dân thường tranh thủ làm nón sau những buổi đồng áng. Trẻ em khoảng 10 tuổi cũng đã biết phụ giúp gia đình, có thể tự kiếm tiền mua sách vở, đóng học phí. Hiện nay, phần lớn những người làm nón Phú Mỹ là người cao tuổi hoặc những người có điều kiện tranh thủ thời gian.

Từ một nghề gắn bó với đời sống của nhiều thế hệ, nón lá Phú Mỹ đang từng bước tìm vị trí trong thị trường hiện đại. Những đổi thay về kỹ thuật, mẫu mã và cách tiếp cận khách hàng cho thấy nỗ lực thích ứng của người làm nghề. Dẫu còn nhiều khó khăn, việc những chiếc nón vẫn được làm ra hôm nay cũng là minh chứng cho sức sống của một nghề truyền thống vẫn được người dân địa phương gìn giữ.