Để trẻ em được phát triển toàn diện

Nghệ thuật hiện diện trong cuộc sống của trẻ em một cách tự nhiên từ lời ru của bà, câu hát của mẹ đến những nét vẽ đầu tiên hay niềm vui khi lắng nghe một bản nhạc. Đối với trẻ em, nghệ thuật không đơn thuần là hoạt động giải trí hay một môn năng khiếu. Đó còn là phương tiện để các em khám phá thế giới, nhận biết và biểu đạt cảm xúc, phát triển trí tưởng tượng, khả năng giao tiếp, tư duy sáng tạo và sự đồng cảm với những người xung quanh.

Học sinh Trường THCS và THPT Nguyễn Bỉnh Khiêm - Cầu Giấy (Hà Nội) biểu diễn giao lưu với Dàn nhạc giao hưởng Mặt Trời, tháng 4-2026. Ảnh: NHẬT MAI 

Nhìn lại lịch sử, ngay cả trong những giai đoạn đất nước còn nhiều khó khăn, thiếu thốn, Đảng, Nhà nước luôn quan tâm chăm lo đời sống văn hóa, tinh thần và phát triển năng khiếu nghệ thuật cho thiếu nhi. Năm 1955, Câu lạc bộ Thiếu niên Hà Nội, tiền thân của Cung Thiếu nhi Hà Nội ngày nay, được thành lập. Sau ngày đất nước thống nhất, hệ thống nhà thiếu nhi, cung thiếu nhi và các thiết chế văn hóa tiếp tục được mở rộng, trở thành nơi tổ chức các hoạt động nghệ thuật, thể thao, khoa học kỹ thuật, góp phần phát hiện, bồi dưỡng năng khiếu và tạo sân chơi cho nhiều thế hệ trẻ em. 

Ngày nay, khi điều kiện kinh tế, xã hội và vị thế đất nước đã có nhiều thay đổi, việc bảo đảm quyền tiếp cận và thụ hưởng nghệ thuật của trẻ em càng cần được đặt ra với những yêu cầu cao hơn, toàn diện hơn, như Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm từng chỉ đạo: Trong hòa bình, các cháu học hết lớp 12 ít nhất phải biết chơi một loại nhạc cụ.

Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7-1-2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã đặt ra mục tiêu cụ thể là đến năm 2030, 100% học sinh, học viên, sinh viên trong hệ thống giáo dục quốc dân được tiếp cận, tham gia hiệu quả, thường xuyên các hoạt động nghệ thuật, giáo dục di sản văn hóa.

TS Phan Quang Anh (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng: Giáo dục nghệ thuật đóng vai trò quan trọng trong quá trình hình thành nhân cách, phát triển tư duy sáng tạo và nuôi dưỡng đời sống tinh thần của trẻ em. Không chỉ giúp phát hiện, bồi dưỡng năng khiếu, việc tiếp xúc với nghệ thuật từ sớm còn tạo điều kiện để trẻ phát triển khả năng cảm thụ cái đẹp, biểu đạt cảm xúc, rèn luyện sự tự tin và hình thành những giá trị thẩm mỹ riêng.

Trong Khung giáo dục văn hóa và nghệ thuật được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) thông qua năm 2024 và hướng dẫn triển khai sau đó, UNESCO đề cao vai trò của nghệ thuật trong phát triển trí tưởng tượng, khả năng sáng tạo, biểu đạt bản thân và mở rộng cơ hội xã hội, kinh tế, đặc biệt trong các ngành công nghiệp văn hóa, sáng tạo.

Không phải đứa trẻ nào theo học nghệ thuật cũng trở thành văn nghệ sĩ chuyên nghiệp. Nhưng quá trình được học hỏi, trải nghiệm và tiếp xúc với nghệ thuật sẽ giúp các em xây dựng nền tảng thẩm mỹ, từng bước hình thành khả năng nhận biết, đánh giá và thưởng thức các sản phẩm sáng tạo. Từ hiểu biết mới hình thành sự yêu thích, từ yêu thích mới có nhu cầu thưởng thức, tìm hiểu và sẵn sàng dành thời gian, nguồn lực cho những sản phẩm nghệ thuật có chất lượng. Đây chính là yếu tố quan trọng đối với sự phát triển của thị trường nghệ thuật và các ngành công nghiệp văn hóa trong tương lai. Khi công chúng biết nhận diện giá trị sáng tạo, trân trọng lao động nghệ thuật và sẵn sàng chi trả cho các sản phẩm có chất lượng, thị trường văn hóa, văn nghệ sẽ có thêm động lực phát triển. 

Gỡ điểm nghẽn trong giáo dục nghệ thuật

Trong hệ thống giáo dục phổ thông, Âm nhạc, Mỹ thuật là những môn học bắt buộc trong chương trình học, một số trường tổ chức câu lạc bộ múa, hát, nhạc cụ, hội họa, sân khấu, các cuộc thi và hoạt động trải nghiệm sáng tạo. Bên cạnh đó, hệ thống cung thiếu nhi, nhà thiếu nhi, trung tâm văn hóa cùng các cơ sở đào tạo nghệ thuật tư nhân ngày càng tạo thêm những lựa chọn học tập, trải nghiệm cho học sinh.

Tại các đô thị, không khó để bắt gặp những lớp học piano, guitar, thanh nhạc, nhảy múa, hội họa hoặc sân khấu dành cho trẻ em. Sự tham gia của các cơ sở tư nhân góp phần đa dạng hóa hình thức đào tạo, đáp ứng nhu cầu ngày càng phong phú của phụ huynh và học sinh.

Tuy nhiên, giáo dục nghệ thuật cho học sinh hiện nay còn có sự chênh lệch về điều kiện tiếp cận giữa các địa phương, các cơ sở giáo dục và những nhóm học sinh có hoàn cảnh khác nhau. Trong khi nhiều trường học ở đô thị có điều kiện tổ chức các câu lạc bộ, phòng học chuyên biệt, hoạt động biểu diễn và trải nghiệm nghệ thuật, không ít trường ở vùng sâu, vùng xa vẫn gặp khó khăn về đội ngũ giáo viên, cơ sở vật chất.

Ngay tại những đô thị lớn, bài toán thiếu giáo viên nghệ thuật cũng chưa được giải quyết triệt để. Năm 2025, tại TP Hồ Chí Minh, môn Âm nhạc bậc tiểu học chỉ có 46 thí sinh đăng ký dự tuyển trên tổng số 180 chỉ tiêu; ở bậc THCS, nhu cầu tuyển dụng là 223 chỉ tiêu nhưng chỉ có 65 ứng viên. Với môn Mỹ thuật, số lượng đăng ký dự tuyển ở cả hai cấp học cũng thấp hơn đáng kể so với nhu cầu.

Nhưng khó khăn không chỉ nằm ở việc thiếu giáo viên, phòng học hay nhạc cụ, mà còn ở cách nhìn nhận và xác định mục tiêu giáo dục nghệ thuật. Theo TS Phan Quang Anh, một trong những rào cản đối với giáo dục nghệ thuật hiện nay nằm ở nhận thức và cách tiếp cận của phụ huynh.

Thực tế, việc đầu tư cho con học nghệ thuật vẫn phổ biến hơn ở các gia đình khu vực thành thị, có điều kiện kinh tế. Tuy nhiên, không ít phụ huynh cho con theo học các bộ môn nghệ thuật với mục tiêu bổ sung thành tích, làm đẹp hồ sơ, thay vì thực sự quan tâm đến nhu cầu phát triển thẩm mỹ, cảm xúc và năng khiếu của trẻ. “Vấn đề đáng suy ngẫm là liệu các bậc cha mẹ đã thực sự nhìn nhận nghệ thuật như một nhu cầu thiết yếu trong quá trình phát triển toàn diện của con, hay vẫn chỉ coi đây là một hoạt động bổ trợ”, TS Phan Quang Anh nói.

Bên cạnh yếu tố chi phí, quỹ thời gian cũng là một rào cản đáng kể. Khi lịch học văn hóa, ngoại ngữ và các hoạt động bổ trợ đã kín, học sinh khó có thêm thời gian để tiếp xúc, khám phá và theo đuổi nghệ thuật một cách tự nhiên. Mong muốn và sự hứng thú thực sự của trẻ đôi khi chưa được đặt ở vị trí trung tâm trong quyết định lựa chọn các lớp học năng khiếu.

Vì vậy, cần phân biệt rõ hai mục tiêu giáo dục nghệ thuật đại chúng dành cho tất cả học sinh và đào tạo, bồi dưỡng chuyên sâu dành cho những em có năng khiếu, nguyện vọng phát triển nghề nghiệp.

Để hiện thực hóa mục tiêu mà Nghị quyết số 80-NQ/TW đề ra, trước hết cần thay đổi quan niệm từ việc dạy nghệ thuật để biểu diễn, thi đua sang giáo dục nghệ thuật nhằm phát triển con người. Theo đó, phương pháp giảng dạy phải chú trọng thực hành, trải nghiệm, khơi gợi hứng thú, phát triển cảm xúc và năng lực sáng tạo, thay vì nặng về lý thuyết hay áp đặt những tiêu chuẩn biểu diễn giống nhau cho mọi học sinh. Cùng với đó, cần xây dựng cơ chế phối hợp giữa nhà trường với các cơ sở đào tạo nghệ thuật, bảo tàng, nhà hát, trung tâm văn hóa, câu lạc bộ, nghệ nhân và nghệ sĩ.

Việc huy động những người trực tiếp hoạt động nghệ thuật tham gia giảng dạy, hướng dẫn học sinh là giải pháp có thể mở rộng nguồn lực giáo dục, giúp trẻ được tiếp cận với kinh nghiệm thực tiễn và những hình thức sáng tạo đa dạng. Tuy nhiên, việc này cần đi kèm cơ chế phù hợp về chuyên môn sư phạm, trách nhiệm giáo dục, kinh phí và bảo đảm an toàn cho học sinh, để những hoạt động trên không chỉ mang tính phong trào.

Một yêu cầu quan trọng khác là phát huy vai trò của hệ thống thiết chế văn hóa và cơ sở đào tạo nghệ thuật tư nhân. Nhà nước có thể nghiên cứu cơ chế đặt hàng, hợp tác hoặc hỗ trợ học phí, tổ chức các lớp học lưu động, chương trình nghệ thuật cộng đồng nhằm giúp học sinh ở địa bàn khó khăn được tiếp cận những hoạt động chất lượng.