Hát đúm Quảng Ninh là dân ca giao duyên có nguồn gốc từ các làn điệu hát ví ở Đồng bằng sông Hồng. Hơn 500 năm trước, cư dân vùng Thăng Long xuôi thuyền xuống bán đảo Hà Nam (Quảng Ninh) xây dựng làng mạc, phát triển những câu hát ví đơn lẻ thành hình thức hát đối đáp. Lời hát đúm thường là những câu thơ lục bát hoặc song thất lục bát, ca ngợi tình yêu quê hương, đôi lứa và cuộc sống lao động.

  Nghệ nhân Ưu tú Phạm Thị Quyết biểu diễn hát đúm. Ảnh do nhân vật cung cấp

Sinh năm 1954 tại Quảng Yên (Quảng Ninh), lớn lên trong gia đình có bà và mẹ đều là ca nương hát đúm, bà Phạm Thị Quyết sớm thấm đẫm giai điệu, lời hát của quê hương. Nghệ nhân bồi hồi nhớ lại: “Từ năm 16 tuổi, tôi đã được bà và mẹ dạy hát, uốn nắn từng cách phát âm, luyến láy và đưa hơi để lời hát được trọn vẹn. Hát đúm chỉ có một làn điệu duy nhất, không nhạc đệm, khi hát cần dùng giọng trầm ấm, ngọt ngào. Lời hát phong phú và ứng đối linh hoạt theo hoàn cảnh, gắn với tên gọi của rất nhiều địa danh, nhân dân gửi gắm vào đó tình yêu quê hương, niềm tự hào dân tộc”.

Qua hàng chục năm thực hành hát đúm, bà Phạm Thị Quyết trăn trở khôn nguôi trước nguy cơ mai một của nghệ thuật này. Trong hơn 20 năm trở lại đây, trên chiếc xe đạp cũ, bà lặn lội khắp các làng quê vùng Quảng Yên để gặp những bậc cao niên, ghi chép lại từng câu hát cổ, học từng làn điệu xưa. Năm 2003, bà xuất bản cuốn sách “Hát đúm Hà Nam-Yên Hưng”, gồm hơn 2.000 bài hát cổ, trở thành tư liệu giá trị trong nghiên cứu và bảo tồn hát đúm. Bà thành lập và là Chủ nhiệm Câu lạc bộ hát đúm Quảng Ninh, tổ chức các hoạt động luyện tập, giao lưu, trình diễn, truyền dạy làn điệu hát đúm truyền thống. Năm 2019, bà Phạm Thị Quyết đón nhận danh hiệu NNƯT do Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam trao tặng.

Nghệ nhân Vũ Thị Nhàn, thành viên Câu lạc bộ hát đúm Quảng Ninh chia sẻ: “NNƯT Phạm Thị Quyết là người rất tâm huyết và trách nhiệm với việc lưu giữ, truyền dạy hát đúm. Chính sự tận tụy, bền bỉ ấy đã giúp hát đúm được tiếp nối, lan tỏa trên quê hương Quảng Ninh. Chúng tôi học được ở bà không chỉ kỹ thuật hát mà còn là tình yêu, sự kiên trì, ý thức gìn giữ di sản văn hóa của dân tộc”.

Những năm gần đây, Đảng, Nhà nước và tỉnh Quảng Ninh đã có sự quan tâm nhất định đối với nghệ nhân dân gian như: Phong tặng danh hiệu; hỗ trợ kinh phí; thăm hỏi dịp lễ, tết; tạo điều kiện để câu lạc bộ hoạt động, tổ chức giao lưu, đưa hát đúm vào trường học. Với sự quan tâm đó, NNƯT Phạm Thị Quyết bày tỏ niềm cảm động, đồng thời đưa ra những đề xuất thiết thực: “Là nghệ nhân, chúng tôi mong muốn được hỗ trợ thêm về kinh phí bảo tồn, truyền dạy; được tạo điều kiện để mở thêm các lớp truyền dạy hát đúm trong và ngoài trường học. Khi đời sống của nghệ nhân được bảo đảm ổn định hơn, chúng tôi có thêm động lực gìn giữ, phát triển di sản nghệ thuật của quê hương”.