Đông trấn Thăng Long-Đền Bạch Mã. Ảnh: Internet

Đông trấn Thăng Long - Đền Bạch Mã là một trong những ngôi đền có niên đại sớm nhất  tồn tại đến ngày nay và gần như vẫn nguyên vẹn sau bao lần loạn lạc, chiến tranh. Được xây dựng từ thế kỷ thứ 9 để thờ thần Long Đỗ - vị thần gốc của Hà Nội cổ, nằm ở hướng chính đông, Đền Bạch Mã đã trở thành một trong tứ trấn của kinh đô thuở ấy. Xưa, Đền thuộc phường Hà Khẩu, tổng Hữu Túc, huyện Thọ Xương, phủ Hoài Đức; nay nằm ở địa chỉ 76 phố Hàng Buồm, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội.

Tương truyền, Đền Bạch Mã được Cao Biền xây dựng năm 866 nhưng đến năm 1010 mới hoàn thành. Thời gian này đánh dấu sự kiện vua Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư ra Thăng Long và bắt đầu xây thành nhưng nhiều lần đắp lên lại bị sụp đổ. Vua cho người cầu ở đền thờ thần Long Đỗ, đêm về, nhà vua nằm mộng thấy một con ngựa trắng từ trong đền đi ra. Ngựa đi đến đâu, để lại dấu chân đến đó, đi hết các ngả đường rồi lại quay về đền và biến mất. Vua sai quân lính đắp thành theo vết chân ngựa trắng, quả nhiên thành đứng vững. Từ đó Đền được mang tên “Bạch Mã tối linh từ” và ngày càng được tu bổ, trân trọng. Thần Long Đỗ được tôn làm "Đô phủ Thành hoàng Thần quân" và được Vua Lý Thái Tổ phong làm "Quốc đô định bang Thành hoàng Đại vương", trở thành phúc thần của cả tòa kinh thành đứng đầu đất nước.

Về mặt kiến trúc, Đền Bạch Mã là ngôi đền lớn, được nhiều triều đại trùng tu tôn tạo. Cái đặc sắc của công trình kiến trúc này chính là cái “vỏ cua” (mái vòm hình mai con cua) thứ nhất liên kết giữa phương đình và đại bái của ngôi đền. Rồi, nối đại bái với thiêu hương, lại một “vỏ cua” thứ hai nữa. Những chiếc “vỏ cua” này, ngoài hình thù độc đáo, còn có tác dụng khép kín các đơn nguyên kiến trúc, liên kết chúng lại dưới một hình thức đặc biệt che đỡ toàn bộ bên trên, tạo ra sự rộng rãi cho tổng thể kiến trúc, đồng thời khiến cho ngôi đền Bạch Mã trở thành một công trình nghệ thuật kiến trúc hiếm thấy giữa các kiến trúc tín ngưỡng cùng niên đại, trên vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Đền Bạch Mã hiện còn lưu giữ được 15 văn bia (nội dung các văn bia đề cập sự tích của đền, thần, nghi lễ cúng thần, các lần trùng tu tôn tạo), cùng nhiều hiện vật có giá trị khác.

HUYỀN THANH