Di sản báo chí Quân đội cần được bảo tồn và phát huy

Sưu tập báo chí đặc biệt từ Mặt trận Điện Biên Phủ

Thực hiện mệnh lệnh của Bộ Tổng Tư lệnh trong bối cảnh thực hiện Chiến dịch Điện Biên Phủ, Báo Quân đội nhân dân đã xuất bản và phát hành 33 số báo ngay tại chiến trường. Trong điều kiện phương tiện thiếu thốn và hiểm nguy luôn cận kề, mỗi trang báo không chỉ chứa đựng thông tin mà còn mang theo hơi thở của chiến hào, ý chí quyết chiến, quyết thắng của toàn mặt trận.

Đại tá Nguyễn Thành Lê giới thiệu giải pháp bảo quản, giữ gìn lâu dài hiện vật đang trưng bày về sưu tập 33 số báo Quân đội nhân dân xuất bản tại Mặt trận Điện Biên Phủ. Ảnh: ĐỨC ANH

Nhìn theo góc độ bảo tàng học, sưu tập này cần được xem xét không phải như 33 tờ báo cụ thể, mà là một chỉnh thể hiện vật-tư liệu. Tính chỉnh thể đó tạo nên giá trị vượt trội: Cùng nguồn gốc, cùng bối cảnh chiến trường, cùng chủ thể sáng tạo, phản ánh liên tục Chiến dịch Điện Biên Phủ từ giai đoạn chuẩn bị, qua từng trận đánh quyết liệt đến khi toàn thắng.

Nội dung 33 số báo phản ánh tương đối toàn diện diễn biến, không khí và đời sống tinh thần của chiến dịch. Bên cạnh các tin tức quân sự về diễn biến từng trận đánh, thế trận thay đổi và sự thất bại từng bước của quân địch, còn có các bài viết về hậu cần, dân công, vận tải, quân y, công binh, pháo binh và bộ binh. Những điển hình chiến đấu, gương người tốt, việc tốt, những bài thơ, tranh minh họa và khẩu hiệu in trên trang báo cho thấy Chiến thắng Điện Biên Phủ không chỉ được tạo nên bởi nghệ thuật quân sự, mà còn được bồi đắp bởi sức mạnh tinh thần, bởi công tác tư tưởng, chính trị được triển khai kịp thời ngay trong lòng chiến dịch.

Những giá trị nổi bật làm cơ sở đề nghị công nhận Bảo vật quốc gia

Nếu văn kiện quân sự cho thấy quyết tâm chiến lược và phương châm tác chiến, nếu bản đồ và sa bàn cho thấy thế trận, nếu hồi ký lưu giữ ký ức cá nhân, thì những số báo mặt trận cho thấy nhịp sống tinh thần của chiến dịch từ bên trong. Đó là giá trị rất riêng, khó có thể thay thế. Cụ thể, nội dung 33 số báo mang nhiều lớp giá trị đặc sắc.

Về giá trị lịch sử-lịch sử quân sự: Sưu tập là nguồn tư liệu gốc được phản ánh đúng thời điểm chiến dịch đang diễn ra, không phải ghi chép hồi cố sau chiến tranh. Đây là cơ sở quý giá để bổ sung, đối chiếu và kiểm chứng với văn kiện quân sự, hồi ký, ảnh tư liệu, bản đồ, quyết tâm chiến dịch và các nguồn lưu trữ khác. Từng trang báo cho thấy cách Quân đội nhân dân Việt Nam tổ chức niềm tin, củng cố quyết tâm, nêu gương chiến đấu và động viên bộ đội vượt qua gian khổ. Đây là tư liệu quý để nghiên cứu sức mạnh chính trị-tinh thần trong Chiến dịch Điện Biên Phủ.

Về giá trị báo chí, văn hóa-giáo dục: Đây là minh chứng sinh động cho mô hình báo chí tiền phương trong kháng chiến. Báo chí ở đây không đứng ngoài chiến trường để quan sát, mà hiện diện trong chiến hào, đồng hành với bộ đội đi đến thắng lợi. Sưu tập kết tinh những phẩm chất tiêu biểu của văn hóa quân sự Việt Nam: Lòng yêu nước, ý chí độc lập, tinh thần hy sinh, tình đồng chí, tình quân dân và niềm tin chiến thắng, khát vọng hòa bình của toàn quân, toàn dân. Khi được trưng bày và diễn giải đúng phương pháp, sưu tập có sức giáo dục sâu sắc đối với học sinh, sinh viên, chiến sĩ trẻ và công chúng hôm nay.

Về giá trị mỹ thuật: Hình thức trình bày của 33 số báo là một dạng mỹ thuật báo chí thời chiến. Bố cục trang báo, tiêu đề, tranh minh họa, đường nét và cách tổ chức thông tin đều phản ánh phong cách thẩm mỹ đặc trưng của báo chí cách mạng trong điều kiện dã chiến: Giản dị nhưng cô đọng, giàu sức gợi, trực tiếp và đậm chất nhân văn.

Các giá trị nêu trên là cơ sở quan trọng để xây dựng hồ sơ đề nghị công nhận sưu tập 33 số báo Quân đội nhân dân xuất bản tại Mặt trận Điện Biên Phủ là Bảo vật quốc gia. Điểm cần nhấn mạnh là đối tượng đề nghị không phải một tờ báo đơn lẻ, mà là cả bộ sưu tập gồm 33 số báo gốc.

Với loại hình báo in, không nên đơn giản khẳng định mỗi tờ báo là “bản duy nhất còn tồn tại”, bởi báo vốn được phát hành với số lượng nhất định và hiện vẫn có thể còn bản lưu rải rác tại một số cơ quan, tổ chức, cá nhân (tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam hiện đang lưu giữ và trưng bày 2 sưu tập, tuy nhiên đều thiếu 2 số báo). Cách tiếp cận thận trọng và khoa học hơn là khẳng định giá trị độc đáo, quý hiếm ở cấp độ bộ sưu tập: Một tập hợp 33 số báo gốc, cùng nguồn gốc, cùng bối cảnh, cùng tiến trình sự kiện, hiện được lưu giữ như một chỉnh thể đầy đủ, có khả năng phản ánh liên tục hoạt động báo chí Quân đội tại Mặt trận Điện Biên Phủ. Một số báo lẻ có thể quý, nhưng một bộ 33 số gốc phản ánh liên tục một chiến dịch có tầm vóc lịch sử thế giới có giá trị vượt trội hơn nhiều.

Bên cạnh đó, sưu tập còn cần được tiếp cận như một di sản tư liệu có giá trị đặc biệt: Rõ nguồn gốc và bối cảnh hình thành; mang tính độc đáo vì là báo chiến trường xuất bản ngay tại Điện Biên Phủ; có tính toàn vẹn vì nội dung và vật mang tin gốc cần được bảo vệ đồng thời; có ý nghĩa và ảnh hưởng lâu dài vì gắn với Chiến thắng Điện Biên Phủ, một trong những mốc son chói lọi của lịch sử dân tộc trong thế kỷ 20, gắn với sự chỉ đạo sáng suốt, tài tình của Trung ương Đảng; của Chủ tịch Hồ Chí Minh-Anh hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hóa kiệt xuất; Đại tướng Võ Nguyên Giáp-Tổng Tư lệnh tài ba, người Anh Cả của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Đối với tiêu chí Bảo vật quốc gia, Luật Di sản văn hóa năm 2024 đặt ra các yêu cầu quan trọng: Hiện vật gốc độc bản; có hình thức độc đáo; có giá trị đặc biệt quý hiếm, tiêu biểu của đất nước về lịch sử, văn hóa, khoa học; liên quan đến sự kiện trọng đại, anh hùng dân tộc, danh nhân, nhân vật lịch sử tiêu biểu; đã được đăng ký theo quy định (sưu tập đã được đăng ký, bảo quản, trưng bày tại Phòng truyền thống Báo Quân đội nhân dân theo đúng Quy chế số 2223/QĐ-CT ngày 24-12-2021 của Tổng cục Chính trị về Quy chế hoạt động của các thiết chế văn hóa trong Quân đội nhân dân Việt Nam). Như vậy, sưu tập 33 số báo Quân đội nhân dân xuất bản tại Mặt trận Điện Biên Phủ hoàn toàn đáp ứng các tiêu chí của Luật Di sản văn hóa để được công nhận là Bảo vật quốc gia.

Bảo tồn và phát huy giá trị sưu tập

Để gìn giữ và phát huy giá trị sưu tập lâu dài, Báo Quân đội nhân dân đã và đang triển khai nhiều giải pháp đồng bộ. Theo chúng tôi, cần thực hiện các giải pháp sau.

Trước hết là tư liệu hóa, hoàn thiện hồ sơ khoa học. Mỗi số báo cần được kiểm kê như một đơn vị hiện vật; ghi rõ số báo, ngày xuất bản, kích thước, số trang, chất liệu giấy, kỹ thuật in, tình trạng bảo quản, dấu vết hư hại, đặc điểm nhận dạng riêng, lịch sử lưu giữ, ảnh tổng thể và ảnh chi tiết. Cần khảo sát, đối chiếu với các bản báo cùng kỳ còn lưu giữ tại cơ quan báo chí, lưu trữ, thư viện, bảo tàng, tổ chức hoặc cá nhân để củng cố luận cứ về giá trị nổi bật, tính hiếm, tính đầy đủ, tính xác thực và tính độc đáo ở cấp độ bộ sưu tập.

Thứ hai, tăng cường bảo quản phòng ngừa. Đối với hiện vật giấy có niên đại hơn 70 năm, nguy cơ xuống cấp luôn hiện hữu: Axit hóa giấy, giòn gãy, ố vàng, bong mực, rách mép do ảnh hưởng của ánh sáng, độ ẩm, nhiệt độ và côn trùng. Vì vậy, cần kiểm soát chặt chẽ môi trường lưu trữ, sử dụng hộp và giấy lót trung tính, hạn chế cầm nắm trực tiếp, có thể lập hồ sơ hiện trạng định kỳ và xây dựng phương án bảo quản trị liệu khi cần thiết.

Thứ ba, số hóa và xây dựng cơ sở dữ liệu. Số hóa tạo bản ảnh chất lượng cao phục vụ lưu trữ lâu dài, nghiên cứu, trưng bày, giáo dục và truyền thông số. Dữ liệu cần được biên mục nội dung, gắn từ khóa theo sự kiện, nhân vật, địa danh, đơn vị và chủ đề; liên thông với hồ sơ kiểm kê và hồ sơ bảo quản; được sao lưu an toàn và phân quyền truy cập hợp lý. Đây là nền tảng để triển khai nhiều hình thức phát huy giá trị tiếp theo.

Thứ tư, xây dựng không gian trưng bày theo câu chuyện bảo tàng. Thay vì chỉ xếp báo trong tủ kính, cần tạo không gian kể chuyện có chiều sâu và cảm xúc. Các chủ đề như “Tòa soạn trong chiến hào”, hay “Báo chí góp phần làm nên chiến thắng Điện Biên Phủ” có thể kết hợp hiện vật gốc với bản sao chất lượng cao, màn hình tương tác, bản đồ, quyết tâm chiến dịch, timeline xuất bản 33 số báo, âm thanh đọc lại những bài báo tiêu biểu và mô phỏng quy trình làm báo dã chiến. Hiện vật gốc cần trưng bày luân phiên, trong tủ chuyên dụng, ánh sáng thấp và được kiểm soát vi khí hậu nghiêm ngặt.

Thứ năm, đẩy mạnh truyền thông và giáo dục đa nền tảng. Sưu tập 33 số báo có thể trở thành nguồn nội dung phong phú cho infographic, podcast, video kể chuyện hiện vật, triển lãm trực tuyến và chuyên mục trên mạng xã hội. Chuỗi nội dung “Mỗi số báo-một lát cắt Điện Biên”-giới thiệu từng số báo, từng bài viết, từng nhân vật và sự kiện-sẽ biến sưu tập từ hiện vật lưu giữ thành nguồn tri thức sống, có sức lan tỏa rộng rãi trong xã hội, đặc biệt với thế hệ trẻ.

Bộ sưu tập 33 số báo Quân đội nhân dân xuất bản tại Mặt trận Điện Biên Phủ khi được công nhận là Bảo vật quốc gia không chỉ nhằm tôn vinh một bộ hiện vật quý, mà còn thể hiện trách nhiệm của thế hệ hôm nay đối với những di sản được sinh ra ngay trong chiến tranh, trách nhiệm giữ gìn ký ức lịch sử quân sự Việt Nam. Đồng thời, sưu tập này xứng đáng được nghiên cứu, bảo vệ và tôn vinh bằng những phương pháp khoa học, thận trọng và đầy trách nhiệm. Đó không chỉ là tài sản của một cơ quan báo chí hay một bảo tàng, mà là tài sản ký ức của Quân đội nhân dân Việt Nam, của nền báo chí cách mạng và của toàn thể dân tộc-nhắc nhở thế hệ hôm nay và mai sau về một chiến thắng không chỉ ở lĩnh vực quân sự, mà còn của tinh thần, trí tuệ và văn hóa Việt Nam.