33 số báo Quân đội nhân dân xuất bản tại Mặt trận Điện Biên Phủ: Di sản sống trong lịch sử chiến tranh cách mạng

Cách thức làm báo ngồn ngộn thông tin giữa chiến trường nóng bỏng

Hơn 71 năm sau Chiến thắng Điện Biên Phủ, thời gian đủ độ lùi xa để nhìn nhận rõ ràng và đầy đủ. 33 số báo Quân đội nhân dân mang giá trị tinh thần, giá trị lịch sử, chứa đựng những bài học về công tác tư tưởng, chính trị, nghệ thuật làm báo, xứng đáng đề nghị công nhận Bảo vật quốc gia. 33 số báo QĐND cũng là bài học về vai trò định hướng, về sức mạnh của sự thật và về khả năng kết nối toàn xã hội trong những thời khắc quyết định của dân tộc.

Chiến dịch Điện Biên Phủ là chiến dịch có quy mô huy động chưa từng có trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Hàng chục vạn dân công, hàng nghìn tấn lương thực, đạn dược được vận chuyển qua núi rừng hiểm trở. Đó không chỉ là bài toán hậu cần mà còn là bài toán niềm tin: Làm sao để toàn dân hiểu, tin và dốc sức cho một trận quyết chiến kiên trì, gian khổ và đầy hy sinh. Trong bối cảnh đó, 33 số báo QĐND đã đảm nhiệm vai trò đặc biệt: Từ cung cấp thông tin đến định hướng nhận thức, từ phản ánh thực tiễn đến kiến tạo niềm tin.

Tác giả xem 33 số báo Quân đội nhân dân xuất bản tại Mặt trận Điện Biên Phủ. Ảnh do tác giả cung cấp

Báo xuất bản từ ngày 28-12-1953 đến ngày 16-5-1954, tòa soạn và nhà in đặt ngay trên sườn đồi Pu Ma Hong (đồi Ngựa Hí), ở Mường Phăng, cách hầm của Tổng Tư lệnh và Chủ nhiệm Chính trị mặt trận một cánh đồng. Cả tòa soạn chỉ có 5 cán bộ, phóng viên (nhà báo Hoàng Xuân Tùy chịu trách nhiệm chính, nhà báo Trần Cư làm thư ký tòa soạn, hai phóng viên Phạm Phú Bằng, Nguyễn Khắc Tiếp, họa sĩ trình bày báo Nguyễn Bích). Lực lượng chỉ có vậy nên một người phải làm nhiều việc: Từ viết bài, biên tập, vẽ minh họa đến in ấn, phát hành, đồng thời vẫn là người lính giữa đạn bom khốc liệt.

Điều kỳ diệu là sức nóng hổi của những bài báo viết và xuất bản ngay trên chiến hào. Ngày 13-3-1954, ta mở màn bằng trận đánh Him Lam thì ngay ngày hôm sau 14-3, trên trang nhất tờ báo QĐND đã đăng hàng tít lớn của bài viết dạng xã luận: “Quân ta đã tiêu diệt toàn bộ quân địch ở Him Lam”. Phía dưới là bài: “Tiêu diệt hoàn toàn vị trí Him Lam” và tít phụ nhỏ hơn: “Giết và bắt toàn bộ ban chỉ huy địch gồm 1 quan tư bị giết, 3 quan ba và 2 quan hai bị bắt sống”. Bên trái tờ báo kẻ khung đăng thư “Hồ Chủ tịch thân ái gửi toàn thể cán bộ và chiến sĩ ở mặt trận” và thư “Đại tướng Tổng Tư lệnh khen ngợi các đơn vị, các binh chủng đã đánh thắng trận Him Lam ở ngoại vi Điện Biên Phủ”. Góc trái, phía dưới kẻ khung dòng chữ: “Tin cuối cùng” đưa thêm những con số về thiệt hại của địch. Phía cuối cùng của trang báo chạy dòng chữ in hoa: “Quyết tâm chiến đấu liên tục tiêu diệt toàn bộ quân địch tại Điện Biên Phủ!”. Đặc biệt, phía gần cuối góc bên phải đóng khung “Chỉ thị của Tổng cục Chính trị”: “Các đồng chí chính trị viên và cơ quan chính trị các cấp phải đảm bảo tờ Quân đội nhân dân đến tận tay chiến sĩ”. 

Tôi liệt kê hơi tỉ mỉ một chút để thấy kỳ công của những người làm báo. Mọi diện tích của trang báo được tận dụng tối đa, thông tin ngồn ngộn. Không một chi tiết thừa, dù là số báo gấp gáp, nóng hổi, xuất bản chỉ một ngày sau trận đánh lớn Him Lam...

Lần giở từng số báo, thấy cả tầm nhìn của những người làm báo khi đưa tin khá đều đặn về chiến thắng của các chiến sĩ Pathet Lào, về sự ủng hộ của Liên Xô, Trung Quốc, về tình hình cải cách ruộng đất ở hậu phương, sự nao núng tinh thần của binh lính địch. Các chuyên mục rất sinh động, đa dạng với “Sinh hoạt tư tưởng ngoài trận địa”, “Sổ tay kinh nghiệm: “Chuyện Điện Biên Phủ”. Đặc biệt, bám sát từng diễn tiến, có rất nhiều bài viết cảnh báo tư tưởng không được chủ quan, khinh địch sau chiến thắng: “Sau chiến thắng càng phải tự giác, triệt để tuân theo 5 điều kỷ luật chiến trường” (số báo ra ngày 15-3-1954), số báo này cũng chạy dòng chữ in hoa cỡ lớn: “Sau chiến thắng tuyệt đối không chủ quan khinh địch”; bài “Hồ Chủ tịch dạy: "Càng gần chiến thắng, càng nhiều khó khăn” (số báo ra ngày 2-4-1954)...

Những trang báo không chỉ ghi lại diễn biến chiến trường mà còn lý giải ý nghĩa của từng trận đánh, từng bước tiến công; khẳng định tính chính nghĩa của cuộc kháng chiến; củng cố niềm tin vào sự lãnh đạo của Đảng và thắng lợi tất yếu của dân tộc. Trong điều kiện thông tin bị chia cắt, phương tiện hạn chế, mỗi số báo trở thành một “điểm tựa nhận thức”, thống nhất cách nhìn, cách nghĩ, từ đó thống nhất hành động.

Đồng thuận xã hội trong chiến tranh không chỉ là sự ủng hộ, mà là sự đồng lòng về mục tiêu, sự chia sẻ về hy sinh và sự kiên định về niềm tin. 33 số báo QĐND xuất bản tại Mặt trận Điện Biên Phủ đã góp phần hình thành và lan tỏa đồng thuận ấy trên nhiều phương diện. Những bài viết về tấm gương chiến đấu dũng cảm, về tinh thần “quyết tử để Tổ quốc quyết sinh” không chỉ cổ vũ tinh thần mà còn tạo nên chuẩn mực hành động cho bộ đội. Người lính đọc báo, thấy mình và đồng đội trong đó, thấy rõ ý nghĩa của sự hy sinh. Những bức thư động viên kịp thời của Hồ Chủ tịch, của Đại tướng Tổng Tư lệnh, những chỉ thị sát sao trên chiến trường, kể cả tin tức về sự ủng hộ của bè bạn quốc tế, tin tức về hậu phương là sự cổ vũ vô giá cho bộ đội trên chiến trường.

Điểm đặc biệt làm nên giá trị của 33 số báo QĐND không chỉ nằm ở nội dung mà còn ở cách thức ra đời của chúng. Những người làm báo khi đó không đứng ngoài chiến sự. Họ là những chiến sĩ thực thụ, vừa tham gia chiến đấu, vừa làm nhiệm vụ thông tin, tuyên truyền.

Trong điều kiện in ấn dã chiến, thiếu giấy, thiếu mực, thậm chí thiếu cả ánh sáng, mỗi số báo là kết quả của sự nỗ lực phi thường. Nhưng chính sự nhập cuộc toàn diện ấy đã tạo nên một thứ “quyền uy đạo đức” cho báo chí: Những gì được viết ra không phải là suy đoán, mà là trải nghiệm; không phải là khoảng cách, mà là sự đồng hành.

Ở đây, báo chí không chỉ là phương tiện truyền thông, mà là một bộ phận của lực lượng chiến đấu trên mặt trận tư tưởng. Mỗi bài viết là một sự khẳng định niềm tin, một lời hiệu triệu hành động, một “đòn tiến công” vào tâm lý hoài nghi và dao động.

Giá trị và ý nghĩa đặc biệt của 33 số báo QĐND xuất bản tại mặt trận

Khi xem xét 33 số báo QĐND xuất bản tại Mặt trận Điện Biên Phủ như một di sản quốc gia, cần nhìn nhận ở cả 3 phương diện: Lịch sử, văn hóa và truyền thông.

Về lịch sử, đây là những tư liệu gốc, phản ánh trực tiếp một trong những chiến dịch quan trọng nhất, làm nên chiến thắng và vị thế của dân tộc. Không chỉ ghi chép sự kiện, những số báo ấy còn phản ánh tâm thế, cảm xúc và ý chí của con người Việt Nam trong thời khắc quyết định.

Về văn hóa, những số báo ấy kết tinh tinh thần yêu nước, ý chí tự lực, tự cường và truyền thống đoàn kết của dân tộc. Chúng là biểu hiện sinh động của văn hóa kháng chiến, nơi mỗi con người, mỗi hoạt động đều hướng về một mục tiêu chung.

Về truyền thông, đây là một minh chứng điển hình cho sức mạnh của báo chí trong việc tạo dựng đồng thuận xã hội. Trong điều kiện thiếu thốn và khắc nghiệt nhất, báo chí vẫn có thể thực hiện đầy đủ các chức năng: Thông tin, định hướng, thuyết phục và kết nối.

Chính vì vậy, việc xây dựng hồ sơ công nhận 33 số báo của Báo QĐND là Bảo vật quốc gia không chỉ là sự tôn vinh một hiện vật mà còn là sự khẳng định một giá trị. Đó là giá trị của báo chí cách mạng trong lịch sử dân tộc.

Trong bối cảnh hiện nay, khi không gian thông tin trở nên đa chiều, báo chí đa phương tiện, nhà báo đa kỹ năng, việc tạo dựng đồng thuận xã hội khó khăn hơn nhiều. Chính vì thế mà bài học từ 33 số báo QĐND xuất bản tại Mặt trận Điện Biên Phủ càng trở nên có ý nghĩa.

Trước hết, đồng thuận phải được xây dựng trên nền tảng của sự thật. Niềm tin không thể hình thành nếu thông tin thiếu chính xác. Báo chí phải giữ vững nguyên tắc chân thực, khách quan, đó là “vốn liếng” quan trọng nhất.

Thứ hai, báo chí phải gắn bó với thực tiễn. Sự nhập cuộc của người làm báo: Hiểu đúng vấn đề, sống cùng vấn đề là điều kiện để tạo ra những tác phẩm có sức thuyết phục. Không có sự nhập cuộc, không thể có sự đồng cảm; không có đồng cảm, không thể có đồng thuận.

Thứ ba, định hướng phải đi đôi với thuyết phục. Trong xã hội hiện đại, công chúng không chấp nhận sự áp đặt. Báo chí cần biết kết hợp giữa lý lẽ và cảm xúc, giữa dữ liệu và câu chuyện để dẫn dắt nhận thức một cách tự nhiên và bền vững.

Thứ tư, phải lấy con người làm trung tâm. Những câu chuyện người thật, việc thật luôn có sức lan tỏa mạnh mẽ hơn mọi khẩu hiệu. Chính con người với những hy sinh, nỗ lực và khát vọng là cầu nối hiệu quả nhất để tạo dựng đồng thuận xã hội.

Sau cùng, báo chí phải giữ vai trò “trục thông tin đáng tin cậy” trong không gian số. Khi thông tin tràn ngập, điều công chúng cần không chỉ là nhanh, mà là đúng và đáng tin cậy. Đó là sứ mệnh không thể thay thế của báo chí chính thống.

33 số báo QĐND xuất bản tại Mặt trận Chiến dịch Điện Biên Phủ là một di sản đặc biệt, nơi hội tụ của lịch sử, văn hóa và truyền thông. Chúng không chỉ góp phần vào chiến thắng quân sự mà còn góp phần tạo dựng một chiến thắng về tinh thần: Sự đồng thuận xã hội.

Trong hành trình xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hôm nay, khi những thách thức là cả an ninh truyền thống và phi truyền thống, là chủ quyền trên không gian thực và không gian mạng, là cạnh tranh thông tin và xác lập niềm tin, giá trị của di sản ấy càng trở nên rõ ràng. Tôn vinh giá trị văn hóa lịch sử của 33 số báo QĐND xuất bản tại Mặt trận Điện Biên Phủ được viết, được in ngay trên chiến hào lịch sử, khi cái sống, cái chết cận kề, không chỉ là nhìn lại quá khứ mà còn là để soi sáng hiện tại và định hướng tương lai, để báo chí tiếp tục là lực lượng quan trọng trong việc kết nối xã hội, củng cố niềm tin và đồng hành với đất nước trong kỷ nguyên phát triển mới.