Khám phá nhịp sống bên những dòng sông

Trong không gian trưng bày “Chúng tôi, những dòng sông Nam Bộ”, dòng người di chuyển chậm rãi giữa các khu vực trưng bày, dừng lại trước những mô hình ghe thuyền, nông cụ, ngư cụ và những hình ảnh gắn với đời sống sông nước phương Nam. Mỗi điểm dừng chân mở ra một câu chuyện khác nhau về vùng đất được hình thành và nuôi dưỡng bởi hệ thống sông ngòi dày đặc.

Mở đầu hành trình tham quan là câu chuyện về những cư dân đầu tiên đặt chân đến vùng đất Nam Bộ. Hiện vật ở lưu vực sông Đồng Nai gồm các rìu đá và công cụ sinh hoạt được phát hiện cho thấy dấu tích cư dân thời kỳ tiền sơ sử từng sinh sống tập trung dọc theo hệ thống sông ngòi Đông Nam Bộ.

Qua các di tích phân bố rộng ở vùng này, có thể thấy cư dân cổ thường chọn định cư ở gò đồi, giồng cát ven sông hoặc khu vực cửa biển, từ đó hình thành lối sống thích nghi chặt chẽ với môi trường tự nhiên và khai thác nguồn lợi từ sông nước.

Không gian trưng bày “Chúng tôi, những dòng sông Nam Bộ”.

Dòng chảy lịch sử tiếp tục được nối dài qua các hiện vật thuộc văn hóa Óc Eo. Những chiếc chì lưới bằng đất nung tuy nhỏ bé nhưng giúp người xem hình dung rõ hơn về một thời kỳ các dòng sông không chỉ cung cấp nguồn sống mà còn trở thành những tuyến giao thương nhộn nhịp. 

Du khách tham quan trưng bày. 

Khi gắn bó với những dòng sông, cư dân vùng sông nước không chỉ tìm thấy nguồn sống mà còn gửi gắm vào đó những niềm tin tinh thần. Tại không gian trưng bày, những pho tượng Thiên Hậu Thánh Mẫu, Thủy Long Thánh Mẫu cùng các bàn thờ Bà – Cậu đặt trên ghe thuyền cho thấy cách con người tìm kiếm sự chở che của các đấng linh thiêng giữa thiên nhiên rộng lớn. Qua đó, người xem phần nào cảm nhận được khát vọng về sự bình an, thuận buồm xuôi gió của những cư dân đã gắn cả cuộc đời với sông nước.

Khu vực thu hút đông khách tham quan nhất là phần giới thiệu các loại ghe thuyền từng gắn bó với đời sống thương hồ Nam Bộ. Nhiều người thích thú đứng trước ghe tam bản, ghe bầu hay ghe Cần Đước để chụp ảnh, tìm hiểu thông tin và kể cho nhau nghe những câu chuyện về những chuyến đi trên sông.

Những bức ảnh chợ nổi Cái Bè, Cái Răng hay Phụng Hiệp cũng khiến không ít người dừng chân thật lâu. Trong các khung hình ấy là những chiếc ghe chất đầy hàng hóa, những cây bẹo vươn cao phản ánh sự linh hoạt trong giao tiếp và buôn bán của cư dân.

Chị Nguyễn Thị Minh Trang (sinh năm 1975, ở phường An Nhơn, TP Hồ Chí Minh) chia sẻ: “Nhìn những chiếc ghe và các ngư cụ được trưng bày, tôi nhớ đến những ngày theo cha mẹ đi chợ nổi hay những buổi chiều ngồi bên bờ sông ở quê. Đồng thời, trưng bày giúp tôi hiểu thêm về lịch sử và văn hóa sông nước Nam Bộ”.

Cảm xúc ấy càng trở nên lắng đọng ở phần cuối triển lãm. Những hình ảnh về ô nhiễm nguồn nước, sạt lở bờ sông, khai thác cát quá mức hay suy giảm đa dạng sinh học xuất hiện như một lời nhắc nhở nhẹ nhàng nhưng đầy suy tư. Sau hành trình đi qua quá khứ, người xem được kéo trở lại hiện tại để đối diện với những thách thức mà các dòng sông Nam Bộ đang phải đối mặt.

Kể chuyện sông nước từ nhiều góc độ

“Chúng tôi, những dòng sông Nam Bộ” là một phần của dự án “Sống cùng dòng sông” do Đại sứ quán Pháp và Viện Pháp tại Việt Nam tổ chức, phối hợp cùng các bảo tàng tại TP Hồ Chí Minh. Trong đó, Bảo tàng Lịch sử TP Hồ Chí Minh mang đến những chứng tích khảo cổ và hiện vật lịch sử, giúp người xem hình dung về quá trình cư dân cổ khai phá, sinh sống và phát triển dọc các lưu vực sông ngòi. Bảo tàng TP Hồ Chí Minh bổ sung những tư liệu về quá trình hình thành, phát triển đô thị gắn với hệ thống sông rạch, cho thấy vai trò của dòng sông trong sự phát triển của thành phố qua nhiều giai đoạn.

Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ góp thêm những câu chuyện về đời sống, lao động và vai trò của người phụ nữ trong các cộng đồng cư dân vùng sông nước. Bảo tàng Mỹ thuật TP Hồ Chí Minh mang đến các tác phẩm hội họa lấy cảm hứng từ sông ngòi, giúp dòng sông hiện lên không chỉ như một không gian sinh tồn mà còn là miền ký ức và cảm xúc trong đời sống tinh thần của con người.

 
 
Nhiều hiện vật, hình ảnh, tác phẩm hội họa và tư liệu giá trị được giới thiệu đến công chúng.

Qua đó, gần 80 hiện vật, hình ảnh, tác phẩm hội họa và tư liệu được lựa chọn và sắp xếp theo ba chủ đề: Sông nước và bản sắc văn hóa phương Nam; vai trò của dòng chảy trong đời sống xã hội; tương lai của những dòng sông trước các biến đổi hiện nay. Mỗi hiện vật gợi lại một lát cắt của lịch sử, văn hóa và sinh hoạt vùng sông nước phương Nam từ quá khứ đến hiện tại.

Bà Nguyễn Khắc Xuân Thi, Phó giám đốc Bảo tàng Lịch sử TP Hồ Chí Minh, cho biết: “Dòng sông không chỉ là yếu tố địa lý mà còn là cội nguồn của cư trú, giao thương, tín ngưỡng và ký ức cộng đồng. Thay vì tái hiện toàn bộ lịch sử sông ngòi Nam Bộ, trưng bày lựa chọn những lát cắt tiêu biểu về văn hóa, đời sống và môi trường để phác họa mối quan hệ gắn bó giữa con người với các dòng sông qua nhiều thời kỳ”.

Trưng bày còn mở rộng câu chuyện đến những vấn đề đương đại đang tác động trực tiếp đến hệ thống sông ngòi Nam Bộ. Tổng Lãnh sự Pháp tại TP Hồ Chí Minh Etienne Ranaivoson bày tỏ: “Dự án hướng đến việc kể câu chuyện về các dòng sông dưới nhiều góc nhìn khác nhau, từ lịch sử, văn hóa đến những vấn đề môi trường đang đặt ra hiện nay. Qua đó, công chúng có cơ hội hiểu rõ hơn vai trò của hệ thống sông ngòi cũng như những thách thức mà các dòng sông đang phải đối mặt trong bối cảnh biến đổi khí hậu và phát triển đô thị”.

Khép lại hành trình tham quan, công chúng có thể cảm nhận rõ hơn vai trò của các dòng sông trong việc hình thành đời sống, văn hóa và bản sắc của vùng đất phương Nam. Từ đó, những giá trị của quá khứ cũng trở thành động lực để mỗi người suy ngẫm về việc gìn giữ và bảo vệ các dòng chảy đã bồi đắp nên vùng đất Nam Bộ qua bao thế hệ.