Bền bỉ giữ hồn rối nước trăm năm

Giữ nghề trước áp lực mưu sinh

Tại thôn Bàn Thạch, một trong những “cái nôi” của nghệ thuật múa rối nước truyền thống với tuổi đời hơn 500 năm, nơi đây vẫn lưu truyền những tích trò cổ, kỹ thuật chế tác xưa qua nhiều thế hệ. Gìn giữ nghề từ xưa cho tới nay là các dòng họ Đặng, Phạm, Vũ, Mai, Lê, Phan. Tiếp nối nghề truyền thống từ ông cha, nghệ nhân Phan Văn Triển (49 tuổi) đã sớm gắn bó với tiếng đục đẽo và mùi sơn ta từ khi còn nhỏ.

Thế nhưng, gắn bó với nghề truyền thống không đồng nghĩa với việc có thể sống được bằng nghề. Đã có những lúc, thu nhập từ múa rối nước không đủ trang trải cuộc sống, không chỉ anh mà nhiều người nghệ nhân phải làm thêm nhiều công việc khác để kiếm thêm thu nhập duy trì nghề.

“Trước kia thì tôi làm nghề chạm khắc tủ chè, lèo bàn ghế rồi sập gụ. Tôi học của ông rồi các bác để lại cho thế hệ mình. Tự đôi bàn tay mình đi làm thuê, làm cái khác rồi mới có kinh tế để đẩy sang múa rối nước, mua máy móc về để sản xuất ra con rối” - anh Triển chia sẻ.

Nghệ nhân Phan Văn Triển nhớ lại và chia sẻ về khoảng thời gian khó khăn khi theo đuổi nghề.

Những khó khăn ấy không khiến anh Triển rời bỏ nghề mà trái lại, trở thành động lực để anh tự tay gây dựng xưởng rối của riêng mình, tiếp nối truyền thống của gia đình.

Tỉ mỉ chế tác từng con rối

Để làm ra một quân rối hoàn chỉnh là một quá trình phức tạp, tỉ mẩn với nhiều công đoạn, từ chọn loại gỗ, chạm khắc và tạo hình cho tới sơn sửa. Đối với nghệ nhân Phan Văn Triển, công đoạn họa mặt - đặc biệt là đôi mắt, là khâu quan trọng nhất để thổi hồn vào khối gỗ vô tri, bởi “cái gọi là con mắt nó là một cái cửa sổ tâm hồn. Con mắt mà vào kẻ gian, người dữ, người lương thiện, người ta vẽ đều cho cái nét mặt đấy là cái quan trọng”.

Hoàn thiện hình dáng và diện mạo là một phần, để quân rối có thể chuyển động trên mặt nước, người thợ còn phải lắp đặt hệ thống sào, dây và máy móc điều khiển, giúp truyền động tác của người điều khiển đến từng quân rối.

Từ khâu tạo hình thô sơ đến khi hoàn thiện, mỗi con rối đều được người nghệ nhân chăm chút tỉ mỉ.

Trải qua quá trình làm nghề, những người thợ như anh Triển cũng từng bước điều chỉnh con rối để phù hợp hơn với thực tế biểu diễn. Nếu quân rối cổ của làng mang dấu ấn từ tượng đình, chùa với đường nét xưa, thì các mẫu quân rối ngày nay được cách điệu để khán giả ngồi xa vẫn có thể quan sát rõ, với diện mạo tươi tắn, sinh động hơn.

Cùng với đó, hệ thống máy móc cũng được cải tiến. Thay vì chỉ dùng gỗ và tre như trước, những người nghệ nhân đã kết hợp sử dụng cả sắt hệ thống máy móc, dây cước hay cao su nhẹ để giảm trọng lượng, con rối vì vậy mà trở nên linh hoạt hơn.

Từ xưởng gỗ đến biểu diễn trên mặt nước

Không chỉ dừng lại ở khâu chế tác, anh Triển còn đảm nhận nhiều công việc khác, “làm từ khâu A đến khâu Z” như hàn xì, dựng thủy đình, viết kịch bản, dàn dựng và trực tiếp cầm sào điều khiển quân rối.

Việc đảm nhận nhiều vai trò không hẳn là lựa chọn hay điều gì bắt buộc. Điều anh Triển nghĩ đến trước tiên chỉ là làm sao để quân rối sau khi hoàn thành có thể thực sự đến với khán giả. Chính điều đó khiến anh tự mình đi qua thực tế từng công đoạn, để mỗi quân rối không chỉ thành hình mà còn có thể kể chuyện trên sân khấu.

Phía sau mỗi sân khấu là tâm huyết, sự kiên trì của người nghệ nhân.

Theo người nghệ nhân làng Rạch, khi biểu diễn cho khán giả, người làm phải đưa những gì trau chuốt nhất của quân rối đến với khán giả, để chính con rối sẽ thay mình kể lại câu chuyện.“Từ một cái cục gỗ vô tri vô giác, mình truyền tải cái hơi thở đến cho con rối. Sau đó chính mình lại là người diễn viên, suốt ngày nghĩ về cái điêu khắc đó để truyền tải nó lên mặt nước”, anh Triển bộc bạch.

Hành trình tự mày mò qua biết bao công đoạn không tránh khỏi những lần tạo hình quân rối chưa đạt phải bỏ đi, hay câu chuyện còn chỗ thiếu sót,... Nhưng qua mỗi lần như vậy, anh nhận lại cho bản thân những bài học mà“chính nghề dạy lại mình”, sự đón nhận của khán giả với những vở diễn, hay những đơn hàng đều đặn từ các nhà hát mang lại nguồn thu nhập thiết thực.

Không gian thủy đình của phường rối Nam Chấn, nơi biểu diễn rối nước mỗi khi du khách ghé thăm làng.

Để những tích trò xưa còn mãi

Sau hơn 30 năm gắn bó với nghề, nghệ nhân Phan Văn Triển vẫn miệt mài dành phần lớn thời gian cho công việc tại xưởng, chế tác quân rối cũng như hỗ trợ kỹ thuật cho phường rối nước Nam Chấn.

Giữa bộn bề công việc, điều thôi thúc anh tiếp tục gắn bó với nghề không chỉ là tình yêu dành cho những quân rối gỗ, mà còn là mong muốn gìn giữ những giá trị văn hóa được cha ông truyền lại. Từ những “lối cổ” bắt nguồn từ điệu hát cửa đình đến 40 tích trò - tái hiện đời sống lao động, sinh hoạt của cư dân đồng bằng Bắc Bộ vẫn đang được kế thừa, gìn giữ. Với anh, đó là những câu chuyện quê hương được kể bằng ngôn ngữ riêng của múa rối nước.

Không gian trưng bày các con rối trong xưởng gỗ của anh Triển dành cho khách tham quan.

Những năm gần đây, múa rối nước ngày càng nhận được sự quan tâm của công chúng, du khách và các cấp chính quyền. Bên cạnh sự hỗ trợ của địa phương, tình yêu và sự chung tay của người dân cũng góp phần duy trì hoạt động của phường rối Nam Chấn.

Tại xưởng gỗ của mình, anh Triển vẫn đều đặn đón tiếp các đoàn khách đến tìm hiểu về nghề, chia sẻ kinh nghiệm với người học cũng như truyền lại nghề cho con gái. Dù hành trình gìn giữ, phát huy nghệ thuật múa rối nước vẫn còn nhiều việc phải làm, người nghệ nhân mong muốn tiếp tục góp sức từ những điều nhỏ nhất. Với anh, đó là cách một người con yêu làng gìn giữ những giá trị văn hóa của quê hương, để nghề múa rối nước được tiếp nối.